Ηχοδύναμα

Μπρούκνερ: Οι Συμφωνίες, Χέρμπερτ φον Κάραγιαν, Φιλαρμονική Ορχήστρα του Βερολίνου, Deutsche Grammophon 9 CD, bluray audio

Τσαϊκόφσκι: Οι Συμφωνίες, Χέρμπερτ φον Κάραγιαν, Φιλαρμονική Ορχήστρα του Βερολίνου, Deutsche Grammophon 4 CD, bluray audio

Στα τέλη της δεκαετίας του ’40 υπήρχε μια φράση που έδειχνε την πρωτοφανή δημοφιλία του Τοσκανίνι στην Αμερική: «Ο μόνος μουσικός που τον αναγνωρίζουν οι οδηγοί ταξί της Νέας Υόρκης». Κάτι αντίστοιχο για τον Κάραγιαν θα περιελάμβανε πιθανότατα πλήθος από πόλεις, χώρες, ίσως και ηπείρους. Η επιτυχία του Κάραγιαν, που αποτελεί μόνος του ένα από τα μεγαλύτερα κεφάλαια της μουσικής ερμηνευτικής του προηγούμενου αιώνα, εδράζει σε συνδυασμό παραγόντων. Ανάμεσα σε αυτούς, παρά τα όσα κατά καιρούς έχουν ελαφρά τη καρδία υποστηριχθεί, η αξία του ως μουσικού είναι καθοριστική.

ΠΑΝΩ ΑΠΟ 200 ΕΚΑΤ. ΔΙΣΚΟΙ. Εχοντας πουλήσει περισσότερους από 200 εκατομμύρια δίσκους, αριθμός που εξακολουθεί να αυξάνει είκοσι χρόνια μετά τον θάνατό του, ο Χέρμπερτ φον Κάραγιαν έγινε συνώνυμος της έννοιας «διευθυντής ορχήστρας» μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και συνεχίζει να παραμένει μέχρι και σήμερα, χωρίς κανείς να έχει μέχρι τώρα αμφισβητήσει αυτή την ιδιότυπη μονοκρατορία και ούτε να υπάρχει στον ορίζοντα οποιοσδήποτε να μπορεί να το κάνει.

Πού οφείλεται όμως η ύπαρξη ενός τέτοιου icon παγκόσμιας κλίμακας; Ο Κάραγιαν δούλεψε πολύ συστηματικά για αυτό. Αμέσως μετά το τέλος του Πολέμου, αν και ανήκε σε εκείνους τους μουσικούς που οι Σύμμαχοι είχαν απαγορεύσει να δουλεύουν για ορισμένο διάστημα στη Γερμανία και την Αυστρία, οι ίδιοι Σύμμαχοι ήταν εκείνοι που του άνοιξαν τον δρόμο στο Λονδίνο. Ανέλαβε τη νεοσύστατη ορχήστρα Φιλαρμόνια και το αποτύπωμά του τόσο στη δισκογραφία όσο και στην αγγλική μα και τη διεθνή μουσική κοινότητα ήταν από αμέσως εξαιρετικά ισχυρό. Ο θάνατος του Φουρτβένγκλερ το 1954 του άνοιξε τον δρόμο για τη Φιλαρμονική του Βερολίνου, απαιτώντας μάλιστα ο ίδιος η τοποθέτησή του να είναι ισόβια. Στις τρεισήμισι δεκαετίες που έμεινε επικεφαλής της, ηχογράφησε περισσότερο από οποιονδήποτε άλλο μαέστρο στην Ιστορία, πέτυχε να κατασκευαστεί η εμβληματική Φιλαρμονί του Βερολίνου, το κτίριο στα προπολεμικά περίπου «φουτουριστικά» του Σαρούν που δεν μπορούσε να υποστηριχθεί στατικά πριν από τον Πόλεμο, καινοτόμησε όσο κανείς στις τηλεοπτικές μεταδόσεις συναυλιών, ενώ έφτασε κάποια στιγμή στο σημείο να αποκαλείται «διευθυντής Ευρώπης»: ήταν η εποχή που είχε στα χέρια του, εκτός από τη Φιλαρμονική, τη μουσική διεύθυνση της Οπερας της Βιέννης, του Φεστιβάλ του Ζάλτσμπουργκ και όχι μόνον. Ο Κάραγιαν είδε τη νέα εποχή και την άδραξε όσο κανείς.

ΕΝΑΣ «ΤΖΕΪΜΣ ΜΠΟΝΤ» ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ. Πέρα από τους αμιγώς μουσικούς παράγοντες, είτε καλλιτεχνικούς είτε διοικητικούς, επιστράτευσε και κάτι καινοφανές: την εικόνα ενός μαέστρου στην καρδιά του διεθνούς τζετ σετ. Πιλότος, οδηγός αγώνων ταχύτητας και μοτοσικλέτας, ιστιοπλόος, μανιώδης με την τεχνολογία, απαραίτητος στην ευρωπαϊκή ελίτ όσο κανείς άλλος ομότεχνός του πριν ή ύστερα από αυτόν. Κάτι σαν ένα είδος «Τζέιμς Μποντ» της διεύθυνσης ορχήστρας. Είτε στη Γερμανία είτε στο Τόκιο είτε στο Λονδίνο, οι εμφανίσεις του προκαλούσαν πάντοτε μια ιδιότυπη φρενίτιδα των κατά τόπους μεγαλοαστών, αλλά ταυτόχρονα και το έντονο, δίκαιο ενδιαφέρον κάθε γνήσιου μουσικόφιλου.

Η δεκαετία του ’70, όταν γίνονται και αυτές οι ηχογραφήσεις, τον βρίσκει σε πλήρη ακμή. Η Φιλαρμονική, που την έχει πλέον φέρει πλήρως «στα μέτρα του» με εκτεταμένες ανανεώσεις προσωπικού, βρίσκεται στο υψηλότερο δυνατό επίπεδο και παράγει ήχο απαράμιλλο, που την καθιστά αμέσως διακριτή από κάθε άλλη. Είναι η επιτομή του «παλιού» γερμανικού ορχηστρικού ήχου απαλλαγμένη σε έναν σημαντικό βαθμό από τα μεταρομαντικά βάρη που αυτός κουβαλούσε, αλλά έχοντας διατηρήσει γρανιτώδη σύσταση και δύναμη. Στον Μπρούκνερ, ο Αυστριακός Κάραγιαν, με τις ρίζες από την Κοζάνη, αφαιρεί κάποιο από το δέος με το οποίο πολλοί αντιμετώπισαν τα έργα, αλλά από μια άποψη αυτό επιτρέπει να υποστηριχθούν καλύτερα.

Οπως περίπου σε καθετί που ηχογράφησε, υπήρξαν συχνά αρνητικές γι’ αυτόν συγκρίσεις σε σχέση με μαέστρους που θεωρήθηκαν «ειδικοί», εν προκειμένω ο Ευγένιος Γιόχουμ. Χωρίς αυτό να μειώνει στο ελάχιστο τέτοιους μαέστρους, συνολικά ο Κάραγιαν δεν μπορεί να θεωρηθεί «δεύτερος» σε σχέση με κανέναν ομότεχνό του. Το ίδιο ισχύει και για τις ερμηνείες του στον Τσαϊκόφσκι, όπου τέθηκε σε σύγκριση με μαέστρους όπως ο θρυλικός Μραβίνσκι.

Ο Κάραγιαν είναι αυτός που είναι για κάποιο λόγο. Και όσο περνούν τα χρόνια και υποχωρούν προκαταλήψεις προερχόμενες κυρίως από «ειδικούς», φαίνεται όλο και πιο ξεκάθαρα το γιατί. Αυτοί οι δύο τόμοι με τις συμφωνίες του Μπρούκνερ και του Τσαϊκόφσκι, που όσες φορές και σε όσες μορφές και αν έχουν τυπωθεί εξακολουθούν να παραμένουν σημεία αναφοράς, εξηγούν και πιστοποιούν το γιατί.