Η Ελεύθερνα, {LF}η Φορτέτζα και το Αρκάδι

Πολλά είναι τα μνημεία και οι αρχαιολογικοί χώροι που φανερώνουν την ανθρώπινη παρουσία και δημιουργία στη ρεθυμνιώτικη γη ανά τους αιώνες. Σε τρία εξ αυτών – στην Ελεύθερνα, στη Φορτέτζα και στο Αρκάδι – συμπυκνώνεται η πολιτισμική εξέλιξη του Ρεθύμνου από τους Νεολιθικούς έως τους Νεότερους Χρόνους.

Η ΕΛΕΥΘΕΡΝΑ. Ένας από τους σημαντικότερους αρχαιολογικούς χώρους ολόκληρης της Κρήτης, η Ελεύθερνα, εντοπίζεται στην ενδοχώρα της Περιφερειακής Ενότητας Ρεθύμνου, στις έσχατες βορειοδυτικές υπώρειες του Ψηλορείτη. Η πόλη, που διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο σε διάφορες ιστορικές περιόδους, βρίσκεται πιο συγκεκριμένα σε μικρή απόσταση από την ξακουστή μονή Αρκαδίου και σε απόσταση περίπου 25 χλμ Α από την πόλη του Ρεθύμνου.

Η ανθρώπινη παρουσία στην περιοχή ανάγεται στα τέλη της 4ης χιλιετίας π.Χ. Η φύσει οχυρή θέση κατοικήθηκε οργανωμένα από τους Πρωτομινωικούς Χρόνους. Επισκοπική έδρα από τον πρώιμο 5ο αιώνα μ.Χ., η Ελεύθερνα εγκαταλείφθηκε σταδιακά από τα τέλη του 7ου αιώνα, κυρίως εξαιτίας των αραβικών επιδρομών.

Στη διαδρομή των αιώνων η Ελεύθερνα (γνωστή και ως Aπολλωνία, γεγονός που πιστοποιεί τη λατρεία του Aπόλλωνα) γνώρισε περιόδους ακμής και εγκατάλειψης, καταστράφηκε δε από μεγάλους σεισμούς και επιδρομές.

Σύμφωνα με την παράδοση, η πόλη οφείλει την ονομασία της στον Ελευθήρα, έναν από τους Κουρήτες που προστάτευαν τον νηπιακής ηλικίας Δία κρούοντας τις χάλκινες ασπίδες τους, για να μην ακούσει το κλάμα του ο πατέρας του, ο Κρόνος, και τον φάει.

Η αρχαία Ελεύθερνα απλωνόταν στην ευρύτερη περιοχή, με κύριους αστικούς πυρήνες στους λόφους Πυργί και Νησί.

Στα σπουδαιότερα μνημεία και αρχιτεκτονικά σύνολα της περιοχής συγκαταλέγονται η νεκρόπολη στη θέση «Ορθή Πέτρα» (χρονολογείται από τους Ύστερους Πρωτογεωμετρικούς έως τους Αρχαϊκούς Χρόνους), το τμήμα οχυρωματικού πύργου στην κορυφή του λόφου Πυργί (χρησιμοποιήθηκε από τους Ελληνιστικούς έως τους Βυζαντινούς Χρόνους), η λίθινη γέφυρα των Ελληνιστικών Χρόνων βορείως του λόφου Πρινέ, οι υδατοδεξαμενές στο λόφο Πυργί, λαξευμένες στο βράχο, η συνοικία των Ελληνιστικών Χρόνων στο λόφο Νησί, η βασιλική του Μιχαήλ Αρχαγγέλου (5ος-7ος αιώνας) στη θέση «Κατσίβελος».

Οι ανασκαφικές έρευνες στον αρχαιολογικό χώρο της Ελεύθερνας έχουν φέρει στο φως πλήθος ευρημάτων, που χρονολογούνται από την Υπονεολιθική Περίοδο έως τους Βυζαντινούς Χρόνους και αποδεικνύουν την ισχύ της πόλης και τις εμπορικές – πολιτιστικές επαφές της (με άλλες πόλεις της Κρήτης, τις Κυκλάδες, την Αττική, την Πελοπόννησο, τα Δωδεκάνησα, τη Μικρά Ασία, την Κύπρο, την Αίγυπτο κ.α.): γλυπτά, αγγεία, ειδώλια, επιγραφές, κοσμήματα, νομίσματα, διακοσμητικά αντικείμενα, όπλα, εργαλεία, εντυπωσιακά κτερίσματα της νεκρόπολης κ.ά.

Στο υπερσύγχρονο Μουσείο Αρχαιολογικού Χώρου Ελεύθερνας προβάλλονται η ιστορία του τόπου και των ανασκαφών, η διαχρονική δημόσια, πολιτική, θρησκευτική, κοινωνική και ιδιωτική ζωή της Ελεύθερνας, ενώ δίδεται έμφαση στον Όμηρο και τη σχέση του με την Ελεύθερνα και την Κρήτη εν γένει.

Η ΦΟΡΤΕΤΖΑ. Το σημαντικότερο μνημείο της πόλης του Ρεθύμνου, το βενετσιάνικο φρούριο της Φορτέτζας, υψώνεται επιβλητικό εδώ και αιώνες στο λόφο του Παλαιοκάστρου, που δεσπόζει στο βορειοδυτικό τμήμα της παλαιάς πόλης.

Τη θέση που καταλαμβάνει το φρούριο της Φορτέτζας κατείχε άλλοτε η ακρόπολη της αρχαίας Ρίθυμνας, πόλης ανεξάρτητης και με δικά της νομίσματα, που βρισκόταν κατά πάσαν πιθανότητα κοντά στο λιμάνι.

Ύστερα από την τουρκική επιδρομή του 1571 και την καταστροφή της πόλης του Ρεθύμνου, που κατέδειξε την ανεπάρκεια του οχυρωματικού τοίχου που είχε αρχίσει να κατασκευάζεται το 1540, κρίθηκε αναγκαία η κατασκευή νέων οχυρωματικών έργων.

Έτσι, το 1573 θεμελιώθηκε το οχυρωματικό συγκρότημα της Φορτέτζας στο βραχώδες έδαφος του Παλαιοκάστρου. Η κατασκευή των νέων οχυρωματικών έργων ολοκληρώθηκε περί το 1580, και στη Φορτέτζα εγκαταστάθηκε η ενετική φρουρά της πόλης.

Ο πολυγωνικός περίβολος της Φορτέτζας σώζεται ακέραιος. Διαθέτει τέσσερις προμαχώνες στη νότια και την ανατολική πλευρά του (Αγίου Νικολάου, Αγίου Παύλου, Αγίου Ηλία και Αγίου Λουκά), καθώς και τρεις αιχμές-προεξοχές (Αγίου Πνεύματος, Αγίας Ιουστίνης και Αγίου Σώζοντος) στη δυτική και τη βόρεια.

Από τα βενετσιάνικα οικοδομήματα της Φορτέτζας σώζονται η αποθήκη του πυροβολικού, το κτίριο των Συμβούλων, τμήμα του κτιριακού συγκροτήματος του Ρέκτορα (διοικητή), κτίριο που ανήκε στο συγκρότημα του επισκοπικού μεγάρου, αποθηκευτικοί χώροι και χώροι φρουράς, πυριτιδαποθήκες και φρεάτια δεξαμενών.

Ο καθεδρικός ναός του Αγίου Νικολάου, 16ου αιώνα, μετατράπηκε επί Τουρκοκρατίας σε τζαμί, αφιερωμένο στον σουλτάνο Iμπραήμ. Εντυπωσιακός είναι ο υπερμεγέθης ημισφαιρικός τρούλος του τεμένους.

Κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας, μετά το 1646, δεν έγιναν σημαντικές αλλαγές στις βενετσιάνικες οχυρώσεις, με εξαίρεση το κτίριο που κατασκευάστηκε μπροστά στην κύρια πύλη της Φορτέτζας.

Στον προμαχώνα του Αγίου Ηλία έχει διαμορφωθεί το υπαίθριο θέατρο «Ερωφίλη», που φιλοξενεί παραστάσεις του φημισμένου Αναγεννησιακού Φεστιβάλ της πόλης.

ΤΟ ΑΡΚΑΔΙ. Στις περιοχές της χώρας μας που έχουν μεγάλη ιστορική αξία και δημιουργούν έντονη συναισθηματική φόρτιση συγκαταλέγεται ασφαλώς το Αρκάδι, τόπος γνωστός για τα γεγονότα που διαδραματίστηκαν στην ομώνυμη μονή κατά την επανάσταση του 1866.

Η ιστορική μονή Αρκαδίου, χτισμένη στο άκρο γραφικού υψιπέδου, βρίσκεται σε απόσταση 23 χλμ ΝΑ από την πόλη του Ρεθύμνου. Το αρχικό φρουριακό συγκρότημα της μονής χτίστηκε πριν από τον 14ο αιώνα (στο βορειοδυτικό τμήμα του περιβόλου σώζονται ερείπια της πρώτης μονής), ενώ τα περισσότερα κτίρια της μονής χρονολογούνται από τον 18ο αιώνα (πολλά, όπως η πυριτιδαποθήκη, αναστηλώθηκαν μετά το 1866).

Το καθολικό της μονής, που είναι αφιερωμένο στη Μεταμόρφωση του Σωτήρα και τους Αγίους Κωνσταντίνο και Ελένη, οικοδομήθηκε το 1587, αποτελεί δε χαρακτηριστικό δείγμα μοναστηριακής αρχιτεκτονικής κατά τα τελευταία χρόνια της Ενετοκρατίας, καθώς συνδυάζει γοτθικά και αναγεννησιακά στοιχεία με αριστοτεχνικό τρόπο.

Επί Τουρκοκρατίας η μονή Αρκαδίου, χτισμένη σε θέση στρατηγικής σημασίας, αποτέλεσε καταφύγιο των επαναστατών, αντιστασιακό κέντρο, αποθήκη τροφίμων και πολεμοφοδίων.

Κατά τη διάρκεια της επανάστασης του 1866 διεξήχθησαν σφοδρές μάχες ανάμεσα στους αγωνιστές (πολεμιστές, χωρικούς, καλόγερους και γυναικόπαιδα) που είχαν κλειστεί στη μονή και τον τουρκικό στρατό του Mουσταφά πασά. Παρά τις ηρωικές προσπάθειες των αγωνιστών, η μονή κυριεύτηκε ύστερα από πολιορκία δυο ημερών, τον Νοέμβριο του 1866.

Γνωρίζοντας το τι θα ακολουθούσε, οι πολιορκημένοι ανατίναξαν την πυριτιδαποθήκη της μονής και θάφτηκαν κάτω από τα ερείπια μαζί με πολλούς πολιορκητές. Το Aρκάδι έγινε έκτοτε σύμβολο του αγώνα για την ελευθερία.

Στον μουσειακό χώρο της μονής εκτίθενται, μεταξύ άλλων, λειτουργικά και λατρευτικά αντικείμενα, δείγματα χρυσοκεντητικής, λατρευτικές εικόνες, έντυπες εκδόσεις, τμήματα από το τέμπλο του καθολικού του 1866, όπλα και κειμήλια της εθελοθυσίας και του ολοκαυτώματος.