Ο παρωδημένος Οιδίπους

Κύριε Διευθυντά,
Ο Οιδίπους αποτελεί το πρότυπο του ανθρώπου που γεύεται αλλεπάλληλες μεταπτώσεις κατά τη διάρκεια του βίου του. Από τη γέννηση μέχρι τον θάνατο ο συγκεκριμένος ήρωας πέφτει από τα ψηλά στα χαμηλά και το αντίθετο. Γεννιέται σε βασιλικό σπίτι για να πεταχτεί βρέφος στον Κιθαιρώνα επειδή οι γονείς του τρομοκρατούνται από δυσοίωνο χρησμό. Από ευσπλαχνία δούλου σώζεται για να βρεθεί υιοθετημένος από άτεκνο βασιλικό ζεύγος. Καθώς μεγαλώνει πλούσια και ξέγνοιαστα, τα λόγια ενός μεθυσμένου ότι ο Οιδίπους είναι νόθος γιος, ραγίζουν την ευτυχία του. Η λήψη απαίσιου χρησμού τον ωθεί ν’ αυτοεξοριστεί από το βασίλειο των θετών γονιών. Σκοτώνει εν αγνοία τον πραγματικό του πατέρα χωρίς να υποστεί δυσμενή επίπτωση· λύνει το αίνιγμα της Σφίγγας και γίνεται βασιλιάς σε τόπο που θεωρεί ξένο. Μετά από χρόνια καλής διακυβέρνησης, ξεσπά κακοδαιμονία στο βασίλειό του καθώς ενσκήπτει αφορία και λοιμός. Η προσπάθειά του ν’ αντιμετωπίσει την κοινή συμφορά καταλήγει στη δική του καταστροφή. Από μονάρχης με κοινή αποδοχή μετατρέπεται σ’ έκπτωτο που τον αποστρέφονται όλοι· από παντοδύναμος σε τυφλό κι εξόριστο περιπλανώμενο. Τελικά ο Οιδίπους, το παιδί της Τύχης, αγγίζει μετά από χρόνια μαρτυρίου και υπομονής την ηρωοποίηση. Στον επί Κολωνώ βρίσκει ανάπαυση· οι θεοί τον καλούν κοντά τους παρέχοντάς του τιμή κι εξουσία ώστε να λειτουργεί πότε ως καλόγνωμο και πότε ως κακό πνεύμα.
Η ευφυΐα του Οιδίποδα ωφελεί τους άλλους, αλλ’ όχι τον εαυτό του. Χάρη σ’ αυτή λύνει το αίνιγμα της Σφίγγας, απελευθερώνοντας την κοινωνία από βαρύ φόρο αίματος· αδυνατεί όμως να λύσει το δικό του προσωπικό αίνιγμα που η μοίρα τού έχει θέσει. Ως άνθρωπος έχει ελαττώματα: είναι αψίθυμος μέχρι του σημείου να γίνεται βίαιος. Ως τύραννος παρασύρεται από καχυποψία. Παρ’ όλ’ αυτά, δεν είναι κακός χαρακτήρας και παραμένει υψηλόφρων μέσα στις συμφορές. Ετσι σκιαγραφεί με λίγα λόγια ο Σοφοκλής τον ήρωά του στις τραγωδίες «Οιδίπους Τύραννος» και «Οιδίπους επί Κολωνώ».
Παραστάσεις αγγείων δείχνουν ότι σε σατυρικά δράματα ο Οιδίπους γινόταν αντικείμενο παρωδίας. Γνωρίζουμε ένα σατυρικό δράμα του Αισχύλου με τον τίτλο «Σφιγξ» όπου το αίνιγμα της Σφίγγας προσέφερε αφορμή για διακωμώδηση. Αποτελεί δυστύχημα η απώλεια σατυρικών δραμάτων με θέμα τον Οιδίποδα καθώς θα είχε ενδιαφέρον να βλέπαμε πώς σκιαγραφείται ο ήρωας σ’ αυτά, ποια στοιχεία του χαρακτήρα ή της συμπεριφοράς του έδιναν περισσότερη τροφή για γέλιο. Σ’ ένα κορινθιακό κύπελλο (περ. 450 π.Χ., Οξφόρδη) εμφανίζεται μια αρσενική Σφίγγα ν’ αυνανίζεται, καθισμένη ψηλά πάνω σε κίονα. Από κάτω κι απέναντί της ο Οιδίπους προσπαθεί να προφυλαχθεί απ’ την εκσπερμάτιση του τέρατος. Σε μια καμπανική όλπη (περ. 325 π.Χ., Βοστώνη) απεικονίζεται ο Οιδίπους με χοντρή κοιλιά και φαλλό των φλυάκων. Αλλού (αττική υδρία Fujita) η Σφίγγα θέτει το αίνιγμα σε σεβάσμιους παπποσιληνούς οι οποίοι την ακούν με το στόμα ανοιχτό.
Το Φεστιβάλ Αθηνών προσφέρει φέτος τη δυνατότητα στο κοινό ν’ απολαύσει τον «Οιδίποδα Τύραννο» του Σοφοκλή μέσα από δύο διαφορετικές σκηνοθετικές προσεγγίσεις: αυτή του Ρόμπερτ Γουίλσον (21/22 Ιουνίου) και του Κωνσταντίνου Μαρκουλάκη (12/13 Ιουλίου).
Αλεξάνδρα Ροζοκόκη
Διευθύντρια Ερευνών στην Ακαδημία Αθηνών

Η τρίτη εντολή

Κύριε Διευθυντά,
Η δεκαετής, πλέον, πολυμορφική κρίση ήταν αποκαλυπτική αναφορικά με το κατά πόσο οι πολιτικοί σχηματισμοί σεβάστηκαν αφενός την ιστορική πολιτική τους ταυτότητα και αφετέρου τους ίδιους τους ψηφοφόρους τους.
Η ανάγκη των «επάρατων» Μνημονίων είχε ως αποτέλεσμα την κατηγοριοποίηση των πολιτικών κομμάτων σε «μνημονιακά» και «αντιμνημονιακά». Η Νέα Δημοκρατία και ο ΣΥΡΙΖΑ παρουσίασαν την εξής σημαντική ομοιότητα, ενώ αναδείχθηκαν έστω και παροδικά σε πλειοψηφικές πολιτικές δυνάμεις με όχημα μια ακραία αντιμνημονιακή ρητορική, καταδικάστηκαν σε συντριπτική ήττα από τους εκλογείς, εφαρμόζοντας αμιγώς μνημονιακή πολιτική. Εχουμε, λοιπόν, το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα ασυνέπειας λόγων και πράξεων και ευθείας προσβολής της βούλησης του κατά τα άλλα κυρίαρχου λαού, η οποία προσβολή, έστω και αργά, φαίνεται πως τιμωρείται.
Είναι πλέον δεδομένο πως σε κρίσιμες στιγμές για την υπόσταση της χώρας, Νέα Δημοκρατία και ΣΥΡΙΖΑ επέλεξαν συνειδητά τον λαϊκισμό και την εξαπάτηση. Με αυτό το αναντίρρητο γεγονός οφείλουμε να πορευτούμε.
Είναι αδιανόητο ο ΣΥΡΙΖΑ που εργαλειοποίησε το μίσος και εξέθρεψε τη διχόνοια, ο ΣΥΡΙΖΑ του πιο σκληρού Μνημονίου, της συγκυβέρνησης με τη λαϊκή Ακροδεξιά των ΑΝΕΛ, να μην καταδικαστεί πολιτικά από όσους πίστεψαν πως θα μπορούσε να εκφράσει κάτι διαφορετικό. Η κυβερνητική του πολιτική έχει ήδη αποδοκιμαστεί από την κοινωνία, ενώ μια ενδεχόμενη συντριπτική ήττα στις προσεχείς εθνικές εκλογές θα καθιστά αμφίβολη την αποτελεσματικότητα της αντιπολιτευτικής του δράσης.
Είναι αδιανόητο η Νέα Δημοκρατία των υπέρογκων ελλειμμάτων, ελέω της ανεύθυνης πολιτικής της κυβέρνησης Καραμανλή, των Ζαππείων του αντιμνημονιακού Σαμαρά το 2012, η Νέα Δημοκρατία των εγκληματικών λαθών και σκανδάλων, για τα οποία δεν τιμωρήθηκε ποτέ, να παρουσιάζεται ως η ιδανική κυβερνητική λύση. Σε μια κοινωνία της οποίας η μεσαία τάξη έχει υποστεί μια άνευ προηγουμένου εξαντλητική υπερφορολόγηση με υπογραφή Αλέξη Τσίπρα, που την οδήγησε στα όρια της φτωχοποίησης, μια αυτοδύναμη νεοφιλελεύθερη κυβέρνηση, όπως τη φαντάζεται ο Κυριάκος Μητσοτάκης, που θα ενδιαφέρεται μόνο για την προνομιακή ικανοποίηση των συμφερόντων των «ελίτ», θα αποτελέσει το κύκνειο άσμα για τους «μη προνομιούχους Ελληνες», όπως τους χαρακτήρισε εύστοχα ο Ανδρέας Παπανδρέου.
Στη διαφαινόμενη συντηρητική λαίλαπα της Νέας Δημοκρατίας, η απάντηση πρέπει να είναι η προοδευτική πολιτική της Κεντροαριστεράς, η οποία διαχρονικά εκφράζεται από το Κίνημα Αλλαγής – ΠΑΣΟΚ.
Γίνεται, συνεπώς, αντιληπτό πως στο κρίσιμο σταυροδρόμι που βρισκόμαστε, δεν μας επιτρέπεται να επαναλάβουμε τα ίδια λάθη. Κάθε ανεύθυνη κυβέρνηση χρειάζεται μια υπεύθυνη και σοβαρή αντιπολίτευση.
Παναγιώτης Μαμτσαδέλης
Δικηγόρος