Η μετατροπή της Γερμανίας στην ισχυρότερη οικονομία

Στο τρίτο μέρος του αφιερώματος στην Ευρωπαϊκή Ενωση αναλύθηκε ο διαχωρισμός των οικονομιών του ευρωπαϊκού Βορρά και Νότου, ενώ έγινε εκτενής αναφορά και στους μοιραίους περιορισμούς του ευρώ καθώς και στην απότομη ανάδυση των οικονομιών της Ασίας και κυρίως της Κίνας. Tο τέταρτο και τελευταίο μέρος του αφιερώματος εστιάζεται στην ανατροπή των ενδοευρωπαϊκών συσχετισμών και στη σταδιακή μετατόπιση του ιστορικού γαλλογερμανικού άξονα προς την πλευρά του Βερολίνου που οδήγησε στην οικονομική ισχυροποίηση της Γερμανίας.

Δέκα χρόνια μετά την προώθηση της μεταρρυθμιστικής «Ατζέντας 2010», οι περισσότεροι αναλυτές εκτιμούν πως σε αυτήν οφείλεται, σε μεγάλο βαθμό, η μετατροπή της Γερμανίας από «μεγάλο ασθενή της Ευρώπης» στην ισχυρότερη ευρωπαϊκή οικονομία. Από το 2005, η Γερμανία άρχισε να δέχεται τα πρώτα οφέλη της μεταρρύθμισης του Σρέντερ. Η ανεργία άρχισε σταδιακά αλλά σταθερά να μειώνεται, η βιομηχανική παραγωγική βάση ισχυροποιήθηκε, οι εξαγωγές εμφάνισαν νέα αλματώδη αύξηση και το δημοσιονομικό έλλειμμα μειώθηκε. Τα τρία χρόνια που ακολούθησαν έως το ξέσπασμα της κρίσης ήταν για τη Γερμανία μια περίοδος σημαντικής οικονομικής ανάπτυξης, που της προσέδωσε ένα σημαντικό ανταγωνιστικό πλεονέκτημα έναντι των άλλων μεγάλων οικονομιών της ευρωζώνης (Γαλλία, Ιταλία, Ισπανία) και τη διαφοροποίησε εντελώς έναντι των μικρότερων ευρωπαϊκών οικονομιών (π.χ. Πορτογαλία, Ελλάδα, Ιρλανδία).

Μία από τις σημαντικότερες επιπτώσεις αυτής της ανατροπής των ενδοευρωπαϊκών συσχετισμών ήταν η σταδιακή μετατόπιση του ιστορικού γαλλογερμανικού άξονα προς την πλευρά του Βερολίνου. Η οικονομική ισχυροποίηση της Γερμανίας, ιδιαίτερα μετά το 2005, άρχισε να μεταφράζεται και σε μεγαλύτερη πολιτική επιρροή. Κατά το ξέσπασμα της ελληνικής κρίσης χρέους, στο πρώτο μισό του 2010, έγινε για πρώτη φορά τόσο εμφανής αυτή η νέα γερμανική ισχύς, αλλά και η φθίνουσα γαλλική επιρροή.

Οπως είναι φυσικό, η μετατόπιση του γαλλογερμανικού άξονα έχει επηρεάσει άμεσα τους ευρύτερους συσχετισμούς ισχύος εντός του πλαισίου της ευρωζώνης. Η εξασθένηση της γαλλικής πολιτικής επιρροής σε σχέση με εκείνη της Γερμανίας έχει καταλυτική επίδραση στις σχέσεις των άλλων δύο μεγάλων οικονομιών της ευρωζώνης, της Ιταλίας και της Ισπανίας, έναντι της Γερμανίας.
Με εύθραυστες οικονομίες και πολιτικές αδυναμίες (διαφορετικού ωστόσο είδους), οι δύο μεγάλες μεσογειακές χώρες της ευρωζώνης αντιμετώπισαν με μεγάλη ανησυχία το ξέσπασμα της κρίσης χρέους στην Ευρώπη. Ο μεγαλύτερός τους φόβος ήταν η μετάδοση της κρίσης και το ενδεχόμενο να αναγκαστούν να προσφύγουν στον μηχανισμό στήριξης, όπως έκαναν, η μία μετά την άλλη,
η Ελλάδα, η Ιρλανδία και η Πορτογαλία. Αυτή
η διπλή απειλή ώθησε τις κυβερνήσεις στη Ρώμη και τη Μαδρίτη να υιοθετήσουν περικοπές και μέτρα λιτότητας, με στόχο να προλάβουν τα χειρότερα.

Ευρωπαϊκή ρηγμάτωση. Υπό τη σκιά αυτής της διπλής απειλής και με τη Γαλλία πολιτικά εξαρτημένη από τη Γερμανία, η Ιταλία και η Ισπανία δεν διέθεταν την απαραίτητη πολιτική διάθεση και ενέργεια ώστε να διαδραματίσουν πρωταγωνιστικό ρόλο στη διαμόρφωση εναλλακτικών σχεδίων αντιμετώπισης της κρίσης. Το αποτέλεσμα ήταν η κυριαρχία της γερμανικής ερμηνείας και αφήγησης για την κρίση και η επέκταση της πολιτικής της λιτότητας που επέβαλαν το Βερολίνο και οι Βρυξέλλες.

Ως συνέπεια, είκοσι χρόνια μετά το Μάαστριχτ, η Ευρώπη έχει οικονομικώς και πολιτικώς ρηγματωθεί σε δύο μέρη: τον οικονομικά ισχυρό και πολιτικά σταθερό Βορρά και τον οικονομικά εύθραυστο και πολιτικά ασταθή Νότο. Από τη μια πλευρά, οι χώρες του ευρωπαϊκού Νότου αντιμετωπίζουν τη μεγαλύτερη κρίση στη μεταπολεμική τους ιστορία. Μια κρίση πολύπλευρη: οικονομική, πολιτική και κοινωνική, η οποία σε μεγάλο βαθμό πηγάζει από τις αρχιτεκτονικές ατέλειες του εγχειρήματος της ευρωζώνης αλλά και από τη διευρυνόμενη ασυμμετρία της Ευρωπαϊκής Ενωσης μέσα σε αυτές τις δύο δεκαετίες (1993-2013).

Από την άλλη πλευρά, στο κέντρο της ευρωπαϊκής ηπείρου, η Γερμανία, οικονομικά ισχυρότερη από ποτέ και πολλαπλώς κερδισμένη από την υιοθέτηση του ενιαίου νομίσματος, έχει επιβάλει την πολιτική της λιτότητας ως βασικό εργαλείο αντιμετώπισης της κρίσης. Δίπλα της, η Γαλλία, με εύθραυστη οικονομία και φθίνουσα πολιτική επιρροή, προσπαθεί να επαναφέρει – δίχως επιτυχία – σε ισορροπία τον γαλλογερμανικό άξονα. Βορειότερα, οι περισσότερες χώρες βρίσκονται υπό την πολιτική επιρροή του Βερολίνου, ενώ η Βρετανία εξακολουθεί να δίνει όλο και μεγαλύτερη σημασία στην «ειδική σχέση» της με τις ΗΠΑ παρά στον ρόλο της εντός της ΕΕ.

Η παγκόσμια οικονομική κρίση που ξέσπασε στα τέλη του 2008 πυροδότησε την έκρηξη της ευρωπαϊκής κρίσης και τις δραματικές εξελίξεις που ακολούθησαν. Για να συμβεί αυτό και για να λάβει τέτοιες διαστάσεις η ευρωπαϊκή κρίση – οικονομικές, πολιτικές και κοινωνικές – προϋπέθετε την ύπαρξη και τη διαμόρφωση των κρίσιμων αλλά και έντονα αλληλένδετων παραμέτρων που αναλύθηκαν παραπάνω, οι οποίες επρόκειτο να διαδραματίσουν καταλυτικό ρόλο στο ξέσπασμα, στη διαχείριση και στη διάχυση της ευρωπαϊκής κρίσης.

ΕΥΡΩΖΩΝΗ. Η Συνθήκη του Μάαστριχτ ήταν το φιλόδοξο επιστέγασμα της μεταπολεμικής ιδέας της ενωμένης, ειρηνικής και ευημερούσας Ευρώπης, σε μια ήπειρο που είχε αποτελέσει την πρώτη γραμμή του Ψυχρού Πολέμου. Το 1993, όταν τέθηκε σε ισχύ η Συνθήκη, θεωρήθηκε πως το ιστορικό ζήτημα της θέσης της Γερμανίας στην Ευρώπη έληγε οριστικά με την επικύρωση της πορείας προς το κοινό ευρωπαϊκό νόμισμα και τη σταδιακή συγκρότηση της ευρωζώνης.

Ακολούθησε, το 2002, η ευρύτερη υιοθέτηση του κοινού νομίσματος και δύο χρόνια αργότερα η μεγάλη διεύρυνση της Ευρωπαϊκής Ενωσης με την ένταξη των κρατών της Ανατολικής Ευρώπης. Ηταν η περίοδος της κορύφωσης της παγκοσμιοποίησης, όταν η Ευρωπαϊκή Ενωση επικεντρώθηκε σε μια γεωπολιτική και γεωοικονομική επέκταση προς νέα μεταψυχροπολεμικά εδάφη και καινούργιες αγορές. Μια επέκταση που παρέμεινε ωστόσο ενεργή μόνο σε οριζόντια κλίμακα, ενώ δεν προωθήθηκαν οι απαραίτητες ενέργειες για την εμβάθυνση της δημοσιονομικής σύγκλισης των χωρών – μελών της ευρωζώνης.

Το αποτέλεσμα ήταν πως στα τέλη της προηγούμενης δεκαετίας η Ευρωπαϊκή Ενωση εξακολουθούσε να διέπεται από την ίδια οριζόντια κατεύθυνση, αναζητώντας συνεχώς νέες πρόσφορες αγορές για το ισχυρό ενιαίο νόμισμα. Την ίδια στιγμή οι συσχετισμοί στο εσωτερικό της άλλαζαν με ταχύτητα και η Ευρώπη βυθιζόταν σε μια όλο και περισσότερο ασύμμετρη κατάσταση. Στο εξωτερικό η Ευρωπαϊκή Ενωση εμφανιζόταν ως ένας ισχυρός οικονομικός πόλος ανάμεσα στις ΗΠΑ και την αναδυόμενη Κίνα. Στο εσωτερικό όμως οι αντιθέσεις μεγάλωναν, ώσπου η κρίση τις αποκάλυψε στην πλήρη τους διάσταση.

Ο Γιώργος Ρωμαίος είναι δημοσιογράφος – συγγραφέας
Βιβλία: Το τετράτομο «Η περιπέτεια του κοινοβουλευτισμού», «Η Ελλάδα των δανείων και των χρεοκοπιών», «Από τον Οθωνα στην καγκελάριο Μέρκελ – 180 χρόνια οι Γερμανοί στην Ελλάδα», «Η Ευρώπη και η Ελλάδα – Από την κρίση στην ελπίδα» (εκδόσεις Πατάκη)