Η επικείμενη καταστροφή και πώς να την αποφύγουμε

Παρ’ ότι ο τίτλος είναι δανεισμένος από ένα κείμενο του Λένιν, η στήλη αναφέρεται στην κλιματική αλλαγή ως καταστροφή που εξελίσσεται σε πραγματικό χρόνο. Πάντως, ας σημειώσουμε ότι μερικά από τα πρώτα διατάγματα της ΕΣΣΔ στα χρόνια του Λένιν αφορούσαν την προστασία της φύσης.

Τον περασμένο Μάιο η συγκέντρωση διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα μετρήθηκε στα 415 ppm (μέρη ανά εκατομμύριο), το υψηλότερο επίπεδο εδώ και 800.000 χρόνια. Μέχρι τη Bιομηχανική Eπανάσταση δεν ξεπερνούσε τα 300 ppm. Ο κύριος όγκος της αύξησης έγινε τις τελευταίες δεκαετίες. Oλα δείχνουν ότι θα είναι σχεδόν αδύνατο να επιτευχθεί ο στόχος η μέση αύξηση της θερμοκρασίας του πλανήτη να περιοριστεί στον 1,5 βαθμό Κελσίου μέχρι το 2100, όμως δύσκολος φαίνεται και ο στόχος των 2 βαθμών που έθεσε η Συμφωνία του Παρισιού. Και στις δύο περιπτώσεις θα έχουμε αρνητικές επιπτώσεις, αλλά ελπίζουμε ότι θα τις διαχειριστούμε. Σε μια αύξηση 4 βαθμών θα αντιμετωπίσουμε χωρίς προηγούμενο καύσωνες, πλημμύρες και ξηρασίες.

Την ίδια ώρα είναι σε εξέλιξη το 6ο «συμβάν μαζικού αφανισμού» στην ιστορία της Γης και είναι ανθρωπογενές. Περίπου ένα εκατομμύριο ζωικά και φυτικά είδη αντιμετωπίζουν την προοπτική της εξαφάνισης. Η βιοποικιλότητα, που είναι η βάση της ισορροπίας των οικοσυστημάτων, κινδυνεύει. Επιπλέον, ήδη έχουμε μετρήσιμα αποτελέσματα (και από τις ασφαλιστικές εταιρείες!) από φυσικές καταστροφές που σχετίζονται με την κλιματική αλλαγή, αλλά ακόμη και φαινόμενα περιβαλλοντικής μετανάστευσης. Ο εμφύλιος πόλεμος στη Συρία είχε ως αιτία και την παρατεταμένη ξηρασία της περιόδου 2006-2010 που οδήγησε μεγάλες μάζες χωρικών προς τα αστικά κέντρα.

Το τι πρέπει να κάνουμε το ξέρουμε. Χρειάζεται μέχρι το 2050 να έχουμε πετύχει, σε παγκόσμια κλίμακα, τον στόχο να μην εκπέμπεται επιπλέον διοξείδιο του άνθρακα στην ατμόσφαιρα και να έχουμε περιορίσει σε δραστικό βαθμό όλες τις εκπομπές αερίων που συμβάλλουν στην κλιματική αλλαγή. Αυτό σημαίνει την πλήρη μετάβαση, σε παγκόσμια κλίμακα, στην παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, ξεκινώντας από ένα παγκόσμιο μορατόριουμ στις νέες εξορύξεις, την ταχύτατη επέκταση της ηλεκτροκίνησης, τον περιορισμό στη χρήση αεροπλάνων και πλοίων που καταναλώνουν ορυκτά καύσιμα, τον περιορισμό της βιομηχανίας του κρέατος και τη στροφή της έρευνας προς φυτικές μορφές εύρεσης πρωτεϊνών και άλλων θρεπτικών στοιχείων και τη γενίκευση της ανακύκλωσης και επαναχρησιμοποίησης.

Παρ’ ότι παρουσιάζεται ως ένα νέα «Πράσινο New Deal», με πραγματικούς κοινωνικούς όρους είναι ένα πρόγραμμα που θα έκανε τους αντιπροσώπους στο πρώτο συνέδριο της Κομμουνιστικής Διεθνούς να κοκκινίσουν από ζήλεια. Σε μια εποχή που η οικονομία της αγοράς δείχνει να μην έχει άλλον αντίπαλο (εκτός ίσως από τον εαυτό της), η κλιματική αλλαγή απαιτεί ένα τεράστιο φάσμα παρεμβάσεων στην οικονομία που καμιά σχέση δεν έχουν με την «αόρατη χείρα της αγοράς».

Η τεράστια και παγκόσμια ανακατανομή πόρων προς την επέκταση των ΑΠΕ, που μπορεί να συγκριθεί μόνο με την ανάπτυξη των πολεμικών βιομηχανιών στο Β΄Παγκόσμιο Πόλεμο, η υποχρεωτική αλλαγή καταναλωτικών συνηθειών και καθημερινών πρακτικών που ισοδυναμούν με μια πραγματική πολιτιστική επανάσταση (π.χ. να πούμε αντίο στο ΙΧ μας ή σε ένα μεγάλο μέρος των ταξιδιών μας), το γεγονός ότι ολόκληροι κλάδοι, που σήμερα αποτελούν ατμομηχανές της ανάπτυξης (από την αυτοκινητοβιομηχανία έως τον τουρισμό) θα πρέπει να υποστούν έναν σημαντικό περιορισμό, όλα αυτά εκ των πραγμάτων συγκρούονται με ό,τι έχουμε συνηθίσει να θεωρούμε αυτονόητο ως «οικονομική ανάπτυξη».

Η κλιματική αλλαγή ολοένα και περισσότερο θα αποτελεί το κεντρικό σημείο αναφοράς για τις πολιτικές εξελίξεις. Οι πρόσφατες μορφές συντηρητικής αντίδρασης, με κορυφαίο παράδειγμα την απόφαση του πρόεδρου Τραμπ για έξοδο από τη Συμφωνία του Παρισιού, αργά ή γρήγορα θα έρθουν αντιμέτωπες με την πραγματικότητα και το κόστος από τη μη λήψη των αναγκαίων μέτρων. Η πυρηνική ενέργεια δεν αποτελεί λύση γιατί ρυπαίνει επικίνδυνα σε όλα τα στάδια. Η προσμονή ότι θα μπορούσε να αναδυθεί ένας «πράσινος καπιταλισμός» (πιθανώς συνδυασμένος με έναν «πράσινο κεϊνσιανισμό») δεν έχει μέχρι τώρα δικαιωθεί. Ο πειρασμός αυταρχικών μορφών αντιμετώπισης του προβλήματος εντείνεται – ήδη η κινεζική κινηματογραφική βιομηχανία παράγει ταινίες επιστημονικής φαντασίας για το πώς μια υπό κινεζική ηγεμονία παγκόσμια διακυβέρνηση θα σώσει την ανθρωπότητα από πλανητικές καταστροφές. Απέναντι σε αυτόν τον κίνδυνο ενός «Κλιματικού Λεβιάθαν» (για να δανειστούμε μία έκφραση των καθηγητών Geoff Mann και Joel Wainright), η πρόκληση παραμένει η μετάβαση σε μια οικονομία των κοινωνικών αναγκών (και της επιβίωσης του πλανήτη) με όρους δημοκρατίας, αλληλεγγύης και συμμετοχής.

Το αναγκαίο «τέλος της ανάπτυξης»
Η αντιμετώπιση του προβλήματος συνεπάγεται κάτι που με τεχνικούς όρους θα αποτελέσει «αποανάπτυξη». Η μόνη πρόσφατη χρονιά με μείωση των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα ήταν το 2009, με την παγκόσμια οικονομία σε ύφεση. Επιπλέον, απαιτείται τεράστια αναδιανομή πόρων ανάμεσα στον παγκόσμιο Βορρά και τον παγκόσμιο Νότο. Σήμερα, το πιο πλούσιο 1% του παγκόσμιου πληθυσμού έχει ένα αποτύπωμα άνθρακα 175 φορές μεγαλύτερο από το φτωχότερο 10% του πλανήτη.