Η Δημοκρατία της Βαϊμάρης {LF}ξανά στο προσκήνιο

Ηταν από τις πιο πυρετώδεις και συναρπαστικές περιόδους του 20ού αιώνα. Μια περίοδος κατά την οποία η πολιτιστική δημιουργικότητα και οι τεχνολογικές καινοτομίες βάδιζαν χέρι χέρι με την πολιτική αβεβαιότητα και την αυξανόμενη ανισότητα, ενώ σκοτεινά σύννεφα μαζεύονταν στον ορίζοντα. Εκατό χρόνια αργότερα, τα ερωτήματα για το πόσο μοιάζει η περίοδος της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης με το σήμερα τίθενται όλο και πιο επίμονα. Βέβαια, ο Ντόναλντ Τραμπ δεν είναι Αδόλφος Χίτλερ. Ομως η διολίσθηση της Γερμανίας στην αγκαλιά του αυταρχισμού τη δεκαετία του ’30 προσφέρεται για μελέτη τού πώς οι φιλελεύθερες δημοκρατίες μπορούν ξαφνικά να ανατραπούν.

Τα κύρια αίτια που οδήγησαν τη Γερμανία μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο να αρνηθεί τη συνταγματική της κοινοβουλευτική δημοκρατία, γνωστή ως Δημοκρατία της Βαϊμάρης, και να ανοίξει τον δρόμο για τους ναζί ήταν η οικονομική ύφεση, η απώλεια εμπιστοσύνης στους θεσμούς, οι κοινωνικές ανισότητες και τα πολιτικά λάθη. Μέχρι κάποιου βαθμού, δηλαδή, τάσεις που βρίσκουμε και σήμερα – κάποιες ιδιαίτερα έντονες – στον δυτικό κόσμο. Με την υπενθύμιση αυτή, η περίοδος εκείνη έρχεται και πάλι στο προσκήνιο με ταινίες, βιβλία, μουσική και τέχνες.

Μέσα στον μήνα ολοκληρώνεται το επιτυχημένο πρόγραμμα του Βρετανικού Ινστιτούτου Κινηματογράφου «Πέρα από τα πιο απίθανα όνειρα: Ο κινηματογράφος της Βαϊμάρης 1919-1933», μια σειρά ταινιών από πολύ γνωστές, όπως το «Metropolis» και ο «Γαλάζιος άγγελος», έως πιο εσωτερικές, όπως η βουβή ταινία «Βερολίνο: Συμφωνία για μια μητρόπολη» και το δράμα εποχής «Τα χρονικά του Οίκου των Γκρέι». Εν τω μεταξύ, ο Εζα – Πέκα Σαλόνεν, καλλιτεχνικός σύμβουλος και βασικός μαέστρος της Φιλαρμονικής Ορχήστρας του Λονδίνου, επιβλέπει το «Βερολίνο της Βαϊμάρης: Γλυκόπικρη μητρόπολη», μια σειρά συναυλιών, καμπαρέ, ταινιών και συζητήσεων που ολοκληρώνεται τον Σεπτέμβριο στο Royal Festival Hall με, μεταξύ άλλων, μια παρουσίαση του Κοντσέρτου για Βιολί του Κουρτ Βάιλ. Λίγο πιο κάτω, στην Tate Modern, παρουσιάζεται ο «Μαγικός ρεαλισμός: Η τέχνη στη Βαϊμάρη», εκεί όπου πέρυσι φιλοξενήθηκε έκθεση για την Ανι Αλμπερς, μία από τις λίγες γυναίκες καλλιτέχνες του Bauhaus. Στην τηλεόραση, η γερμανική σειρά «Babylon Berlin», βασισμένη στα βιβλία του Βόλκερ Κούτσερ, έχει γίνει διεθνής επιτυχία, με την τρίτη σεζόν να προγραμματίζεται για το φθινόπωρο.

Και η λογοτεχνία ασχολείται με τη Βαϊμάρη. Πρόσφατα εκδόθηκε το «Metropolis», το τελευταίο μυθιστόρημα του Φίλιπ Κερ, με τον πρωταγωνιστή του να ζει τις τελευταίες ημέρες της Βαϊμάρης. Το «Κρυφτό», το νέο βιβλίο της Ναόμι Γουντ, αφορά μια ομάδα νεαρών φοιτητών του Bauhaus, ενώ τον επόμενο μήνα εκδίδεται το πρώτο μυθιστόρημα της γερμανίδας συγγραφέως Τερέζα Ενζενσμπεργκερ «Blueprint» που αφηγείται την ιστορία ενός φοιτητή Αρχιτεκτονικής την εποχή εκείνη. Η καλλιτεχνική και αρχιτεκτονική σχολή που ίδρυσε ο Βάλτερ Γκρόπιους κλείνει φέτος τα 100 χρόνια και η ιστορική πόλη της Θουριγγίας, όπου έζησαν ο Γκαίτε και ο Σίλερ, ο Χέγκελ και ο Νίτσε, ο Μπαχ και ο Λιστ, το γιορτάζει. «Νομίζω ότι κομμάτι της γοητείας κρύβεται στο ότι ξέρουμε τι πρόκειται να γίνει, πως έρχονται οι ναζί στην εξουσία, αλλά την ίδια στιγμή υπάρχει έντονη η αίσθηση της χαράς, ιδίως μέσα στο κίνημα του Bauhaus» λέει η Γουντ. «Ηταν μια περίοδος γόνιμη καλλιτεχνικά, μια εποχή πειραματισμού. Είχε κάτι γοητευτικό και όχι μόνο επειδή ξέρουμε τον τρόμο που θα ακολουθούσε». Κι όμως το όνειρο του Γκρόπιους ήταν πολύ διαφορετικό: η σχολή του να δημιουργήσει μια αίσθηση κοινότητας μέσω της τέχνης, να υπηρετήσει τον «νέο άνθρωπο» και τις ανάγκες του, να παραγάγει ιδέες για μια καλύτερη κοινωνία, να αναζητήσει μέσω μιας διαρκώς εναλλασσόμενης μορφής «τη ρευστότητα της ίδιας της ζωής», όπως έλεγε.

Υπάρχουν παραλληλισμοί μεταξύ της Βαϊμάρης και της τωρινής ασταθούς εποχής. Και τότε και τώρα η τεχνολογία εξελίσσεται τόσο γρήγορα, που ο μέσος πολίτης δεν μπορεί να την προλάβει. Και τότε και τώρα οι πολιτικές απόψεις γίνονται πιο σκληρές και άτεγκτες, με έντονες συζητήσεις σχετικά με τον τρόπο που αντιμετωπίζονται τα φύλα και η σεξουαλικότητα. «Είναι δύσκολο να μην παρατηρήσει κάποιος τις αναλογίες» λέει ο ιστορικός Γκάβιν Πλάμλεϊ που έχει συμβάλει στη δημιουργία μιας σειράς ντοκιμαντέρ για την περίοδο εκείνη. «Η Ιστορία δεν επαναλαμβάνεται, αλλά εκείνο που νομίζω ότι συνηχεί είναι ο έντονος συνδυασμός ακραίου ηδονισμού και ενός τρένου που οδεύει στον όλεθρο. Υπάρχει αυτή η ιδέα ότι σχεδόν τυφλωνόμαστε μπροστά στη σοκαριστική κατάσταση που ξεδιπλώνεται γύρω μας».

Η Μάργκαρετ Ντεριάζ που επιμελήθηκε τις ταινίες στο Βρετανικό Ινστιτούτο Κινηματογράφου συμφωνεί: «Ηταν μια περίοδος μεγάλου πειραματισμού και ζωτικότητας καθώς και ποικιλίας φωνών. Είναι αναπόφευκτο αυτή η κοινωνική, πολιτική και οικονομική ανησυχία στην εποχή της Βαϊμάρης να μας φαντάζει οικεία. Το όραμα ενός κόσμου στον οποίο οι δημοκρατικές αξίες απειλούνται και ο κοινωνικός ιστός διαρρηγνύεται δεν μας φαίνεται πια τόσο μακρινό όσο κάποτε». Ενας κόσμος που χορεύει στην άκρη του ηφαιστείου.