Μια νέα Ευρώπη αναδύεται

Οι εκλογές, λέει ένας έμπειρος αναλυτής, δεν αφορούν τα πραγματικά αποτελέσματα, αλλά το πώς τα μεταφράζουμε. Δηλαδή πώς εξηγούμε, για παράδειγμα, ένα ποσοστό 20% – νίκη ή ήττα, ανάλογα με τα προηγούμενα ποσοστά ή με τις δημοσκοπήσεις. Οι ευρωπαϊκές εκλογές δεν αποτέλεσαν εξαίρεση και έτσι η Δευτέρα και οι μέρες που ακολούθησαν ήταν εξίσου σημαντικές με την Κυριακή. Ο πανίσχυρος γραμματέας της Κομισιόν, Μαρτίν Σελμάιρ, μιλώντας σε εκδήλωση διατύπωσε το δικό του αφήγημα, το οποίο συμμερίζονται αρκετοί ευρωπαίοι αξιωματούχοι. «Το λεγόμενο λαϊκιστικό κύμα, νομίζω ότι περιορίσθηκε», είπε και πηγαίνοντας ένα βήμα παραπέρα επαίνεσε την υψηλή συμμετοχή και κάποια προσεκτικά επιλεγμένα εκλογικά αποτελέσματα για να καταλήξει: «Ο πραγματικός νικητής αυτών των εκλογών ήταν η Δημοκρατία». Μακάρι να ήταν τόσο απλό.

Το Ευρωκοινοβούλιο δεν συναρπάζει τους ευρωπαίους πολίτες, όμως η άνοδος του λαϊκισμού και η ευρεία δυσαρέσκεια προς τα παραδοσιακά κόμματα μετέτρεψαν αυτές τις εκλογές σε ένα δημοψήφισμα για την ίδια την ΕΕ. Τα αποτελέσματα έδειξαν πως τελικά οι Ευρωπαίοι νοιάζονται ακόμα για την Ευρώπη – με την υψηλότερη συμμετοχή (άνω του 50%) από το 1994. Οι λαϊκιστές αύξησαν τη δύναμή τους από 20% στο 25%, όμως ο θρίαμβός τους απεφεύχθη. Οι φιλευρωπαϊκές δυνάμεις παραμένουν κυρίαρχες στο Ευρωκοινοβούλιο – ένα Ευρωκοινοβούλιο όμως πιο πολυδιασπασμένο από ποτέ. Οι Ευρωπαίοι φαίνεται ότι στηρίζουν την Ευρώπη αλλά αναζητούν εναλλακτικές πέρα από τα παραδοσιακά κόμματα – η Κεντροαριστερά και η Κεντροδεξιά έχασαν την απόλυτη πλειοψηφία που είχαν από κοινού από το 1979 όταν διεξήχθησαν οι πρώτες ευρωεκλογές. Μια νέα Ευρώπη αναδύεται. Η περασμένη Κυριακή ίσως ήταν η πρώτη φορά που την είδαμε τόσο καθαρά.

Οι Πράσινοι

Ετσι ψηφοφόροι από αριστερά και από το Κέντρο στήριξαν, κατ’ αρχήν, κόμματα που ασχολούνται με την προστασία του περιβάλλοντος. Οι Πράσινοι ήταν το success story που κανείς δεν προέβλεψε. Δύο ημέρες πριν από τις εκλογές, την Παρασκευή, ακτιβιστές μαθητές σε όλο τον κόσμο διαδήλωσαν ζητώντας τη λήψη άμεσων μέτρων για την προστασία του κλίματος. Κι αυτή ίσως ήταν η πιο έντονη τάση που αναδείχθηκε την περασμένη Κυριακή.

Οι Πράσινοι ήρθαν δεύτεροι στη Γερμανία με ένα εντυπωσιακό 20%, ξεπερνώντας ακόμα και τους συγκυβερνώντες Σοσιαλδημοκράτες. Στη Φινλανδία είχαν το καλύτερο αποτέλεσμα στην ιστορία τους με 16%. Στη Γαλλία έκαναν την έκπληξη και ήρθαν τρίτοι με 13%. Στη Βρετανία οι Πράσινοι, που θέλουν την παραμονή στην ΕΕ, συγκέντρωσαν 12% και ήρθαν τέταρτοι, μπροστά από το κυβερνών Συντηρητικό Κόμμα. Συνολικά, οι Πράσινοι κέρδισαν 70 έδρες – σε σύγκριση με 51 το 2014. Αυτό σε συνδυασμό με τις απώλειες του κεντρώου χώρου – ιδιαίτερα της Κεντροαριστεράς – δίνει πλέον στους οικολόγους μια πολύ πιο ισχυρή φωνή στο Ευρωκοινοβούλιο. Τι κρύβεται πίσω από το λεγόμενο «πράσινο κύμα»; Οι ανησυχίες για την κλιματική αλλαγή αποτελούν σίγουρα μέρος του. Ευρύτερα όμως οι Πράσινοι έχουν κατορθώσει να διαμορφώσουν ένα όραμα για κοινωνικά και οικονομικά ζητήματα – φιλευρωπαϊκό, φιλομεταναστευτικό – στο οποίο η Κεντροαριστερά τσαλαβουτά τα τελευταία χρόνια και το έχει θολώσει κάπως, ιδιαίτερα μετά την οικονομική κρίση του 2008. Οι Πράσινοι, παρατηρεί ο καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Rutgers, Ντάνιελ Κέλεμαν, έχουν εξελιχθεί – εκεί που κάποτε θεωρούνταν ακραίοι και αντισυμβατικοί, έχουν γίνει πλέον μια υπολογίσιμη δύναμη. Και αυτή η τροχιά διασταυρώνεται με την πτώση των σοσιαλδημοκρατών.

Οι ακροδεξιοί λαϊκιστές

Μπορεί να μην πέτυχαν τον θρίαμβο που προβλεπόταν, όμως αποτελούν πλέον μια ισχυρή δύναμη. Κατέχουν 25% των εδρών του Ευρωκοινοβουλίου. Η αλήθεια είναι ότι σε κάποιες χώρες τα εθνικιστικά κόμματα ενισχύθηκαν σημαντικά. Στην Ιταλία, ο Σαλβίνι της Λέγκας έγινε πρώτη δύναμη με 34% (σε σύγκριση με 6% το 2014) και στη Γαλλία ο Εθνικός Συναγερμός της Λεπέν ήρθε πρώτο κόμμα. «Ούτε κατέκλυσαν τα πάντα αλλά ούτε και θα χαθούν», παρατηρεί η Μέιμπελ Μπεριόζιν, καθηγήτρια κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο Κορνέλ. Η πραγματικότητα είναι πως αυτά τα κόμματα ήρθαν για να μείνουν – και παρότι δεν κατέκτησαν την Ευρώπη σε καμία περίπτωση δεν είναι πια περιθωριακά. Ανήκουν πλέον στο ευρωπαϊκό πολιτικό σκηνικό. Το ερώτημα όμως που υπήρχε γι’ αυτούς πριν από τις εκλογές ισχύει και τώρα: θα μπορέσουν να συνεργασθούν στο Ευρωκοινοβούλιο όταν το μόνο που έχουν κοινό είναι η επιθυμία να προωθήσουν τα εθνικά τους συμφέροντα και να αποδυναμώσουν την ΕΕ; Δηλαδή μπορούν να συμφωνήσουν στο τι θέλουν να καταστρέψουν, αλλά όχι στο τι θέλουν να φτιάξουν.

Ενα νέο Κέντρο

Το Σαββατοκύριακο ουσιαστικά έδωσε τέλος στον έλεγχο του Ευρωκοινοβουλίου από την Κεντροαριστερά και την Κεντροδεξιά που διαρκούσε 40 χρόνια. Πολλά από εδώ και πέρα θα είναι διαφορετικά. Η τάση έχει ήδη αρχίσει να διαφαίνεται νωρίτερα σε εθνικές εκλογές όπως στη Γερμανία και την Ισπανία. Το φιλευρωπαϊκό Κέντρο όμως δεν διαβρώθηκε – απλά ξανασυστήνεται μέσω των Πρασίνων, των φιλελεύθερων και άλλων μικρότερων κομμάτων. Αυτή η δυναμική ίσως βοηθήσει να απομονωθεί η Ακρα Δεξιά. Στο παρελθόν, ο κεντροδεξιός συνασπισμός περιείχε περισσότερα εθνικιστικά στοιχεία, κυρίως το κόμμα Fidesz του ούγγρου πρωθυπουργού Βίκτορ Ορμπαν. Η συνεργασία τους με παραδοσιακά κόμματα τους έδινε κάποιου είδους νομιμότητα – η οποία θα χαθεί εάν οι ακροδεξιοί εθνικιστές φτιάξουν μια δική τους ομάδα. Ολα θα φανούν πιο ξεκάθαρα τον Ιούλιο όταν συσταθεί το νέο Ευρωκοινοβούλιο. Το σίγουρο είναι πως οι ευρωπαίοι ψηφοφόροι θέλουν αλλαγές. Οπως λέει η Σούζι Ντένισον από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Διεθνών Σχέσεων: «Το ευρωπαϊκό πρότζεκτ είναι ακόμα εδώ. Ομως η τωρινή του εκδοχή δεν φαίνεται να εμπνέει τους ψηφοφόρους».

Πιο πιθανό πλέον το Brexit χωρίς συμφωνία;

Η Βρετανία υποτίθεται ότι δεν θα συμμετείχε καν στις ευρωεκλογές, επειδή ήδη θα είχε αποχωρήσει από την ΕΕ. Τελικά ακόμα εδώ είναι. Τα αποτελέσματα της κάλπης έφεραν τα πάνω κάτω στην πολιτική ζωή του Ηνωμένου Βασιλείου με τους κυβερνώντες Τόρις να έρχονται πέμπτοι και καταϊδρωμένοι. Η Τερίζα Μέι παραιτείται την Παρασκευή, ο λαϊκιστής Νάιτζελ Φάρατζ σάρωσε και έφερε το νεοϊδρυθέν κόμμα του Brexit πρώτο – ένα σημάδι ότι οι βρετανοί ψηφοφόροι έχουν κουρασθεί με το πολιτικό κατεστημένο. Ο πιθανός διάδοχος της Μέι, Μπόρις Τζόνσον, λέει ότι είναι έτοιμος για ένα Brexit χωρίς συμφωνία. Αυτό θα είναι κακό για την Ευρώπη αλλά χειρότερο για τη Γηραιά Αλβιώνα.

Η ιστορία 28 κρατών

Οι κάλπες αφορούσαν τους εκπροσώπους στο κεντρικό νομοθετικό σώμα, την Ευρωβουλή, όμως οι εκλογές ήταν πολύ περισσότερο μια ιστορία 28 διαφορετικών εκλογικών αναμετρήσεων και λιγότερο ένα συλλογικό ευρωπαϊκό αφήγημα. Στη Βρετανία ήταν δημοψήφισμα για το Brexit, στη Γαλλία η ρεβάνς των εκλογών του 2017 μεταξύ Λεπέν και Μακρόν, στην Ισπανία η επιβεβαίωση των εθνικών εκλογών πριν από έναν μήνα, στην Ιταλία η ενίσχυση της λαϊκιστικής ξενοφοβικής ρητορικής, στη Γερμανία η αντίδραση στον μεγάλο συνασπισμό Χριστιανοδημοκρατών – Σοσιαλδημοκρατών. Και στην Ελλάδα η αντίδραση στο κύμα λαϊκισμού που σάρωσε τα πάντα τα τελευταία χρόνια.

Οι εκλογές για το Ευρωκοινοβούλιο είναι οι δεύτερες μεγαλύτερες (από πλευράς συμμετοχής ψηφοφόρων) εκλογές στον κόσμο. Ο δρόμος προς τις κάλπες όμως ήταν στρωμένος με εθνικές ανησυχίες.