Οι αρχιτεκτονικές ατέλειες{CR}και η πολιτική της λιτότητας

Οταν στα τέλη του 2009 αποκαλύφθηκε το πραγματικό μέγεθος του δημόσιου ελλείμματος της Ελλάδας και λίγους μήνες μετά ξέσπασε η ελληνική κρίση χρέους, το Βερολίνο εφάρμοσε μια συγκεκριμένη στρατηγική διαχείρισης και προσπάθειας περιορισμού των επιπτώσεών της. Στο επίκεντρο αυτής της στρατηγικής βρισκόταν η αφήγηση που απέδιδε εξ ολοκλήρου την ελληνική δημοσιονομική παρέκκλιση στην απειθαρχία της Αθήνας.

Σύμφωνα με τη γερμανική κυβερνητική οπτική και θέση, η Αθήνα ευθυνόταν αποκλειστικά για την παραβίαση των κριτηρίων του Μάαστριχτ και συνεπώς θα έπρεπε να πληρώσει το ανάλογο «τίμημα». Ετσι, η γερμανίδα καγκελάριος Ανγκελα Μέρκελ και τα κόμματα που συγκροτούσαν τότε τον κυβερνητικό συνασπισμό – οι Χριστιανοδημοκράτες (CDU) και οι Φιλελεύθεροι (FDP) – προέβαλαν και προώθησαν μια σκληρή γραμμή απέναντι στην επιλογή της γρήγορης «διάσωσης» της Ελλάδας, που θα μπορούσε ενδεχομένως να εξευμενίσει τις αγορές και να περιορίσει τη μεγέθυνση της διάστασης της κρίσης.

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΡΙΣΗ. Η αφήγηση αυτή κατέστη κυρίαρχη ερμηνεία της ελληνικής κρίσης στην Ευρώπη, στην ίδια την Ελλάδα, αλλά και στη συνέχεια κατά τη διάχυση της ευρωπαϊκής κρίσης (όταν αυτή επεκτάθηκε στο σύνολο των χωρών του ευρωπαϊκού Νότου), θέτοντας το ιδεολογικό και πολιτικό πλαίσιο με το οποίο «νομιμοποιήθηκε» η εφαρμογή των μέτρων της άκρας λιτότητας, αρχικά στην Ελλάδα και ύστερα σε ολόκληρο τον ευρωπαϊκό Νότο.

Η γερμανική ερμηνεία της ελληνικής κρίσης οριζόταν από μια σειρά πολιτικών και οικονομικών παραγόντων. Ο κυβερνητικός συνασπισμός της Γερμανίας, υπό την πίεση του πολιτικού κόστους, δεν ήθελε να δώσει την εντύπωση στους γερμανούς πολίτες πως θα αναλάμβαναν το κόστος διάσωσης της ελληνικής οικονομίας. Με το βλέμμα σε κρίσιμες εκλογές, πρώτα περιφερειακές και αργότερα ομοσπονδιακές, οι Χριστιανοδημοκράτες και οι Φιλελεύθεροι επιδίωκαν να μειώσουν την κυβερνητική φθορά, διατηρώντας μια ανελαστική στάση απέναντι στο ελληνικό ζήτημα.

Επιπλέον, τα κόμματα του γερμανικού κυβερνητικού συνασπισμού υποστήριζαν από κοινού μια ορθόδοξη νεοφιλελεύθερη οικονομική πολιτική, καθώς και την πολιτική της λιτότητας ως εργαλείο βελτίωσης δημοσιονομικών παρεκκλίσεων. Ετσι, το Βερολίνο ήθελε να αποφύγει δύο ενδεχόμενα: τη μετατροπή της ευρωζώνης σε μια ένωση μεταφοράς κεφαλαίων από τις ισχυρότερες οικονομίες στις πιο αδύναμες και την έκδοση ευρωομολόγων από την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα.

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΛΙΤΟΤΗΤΑΣ. Ο τρόπος αποφυγής αυτών των δύο ενδεχομένων ήταν η καθυστέρηση μιας γρήγορης και άμεσης διάσωσης της ελληνικής οικονομίας από τα ισχυρότερα κράτη – μέλη (και κυρίως τη Γερμανία) και η συγκρότηση ενός ευρύτερου μηχανισμού που θα επέβαλλε και θα εφάρμοζε, όχι με διακρατικό τρόπο, την πολιτική της λιτότητας σε κάθε κράτος – μέλος της ευρωζώνης που αντιμετώπιζε ζητήματα δημοσιονομικής παρέκκλισης.

Μια τρίτη, ιδιαίτερα σημαντική, παράμετρος που όρισε τη στάση του Βερολίνου απέναντι στην ελληνική κρίση ήταν η ίδια η θέση της Γερμανίας στη νομισματική ένωση. Η Γερμανία ήταν και εξακολουθεί να είναι η μεγάλη κερδισμένη από την υιοθέτηση του κοινού νομίσματος. Η εντυπωσιακή άνοδος του εμπορικού πλεονάσματος της Γερμανίας, κατά τα δέκα και πλέον χρόνια ύπαρξης του ευρώ, είναι απόλυτα ενδεικτική. Συνεπώς, κατά το ξέσπασμα της ελληνικής κρίσης, το Βερολίνο ήθελε να αποφύγει το ενδεχόμενο μετασχηματισμών στον σχεδιασμό της ευρωζώνης, ο οποίος είχε διαρθρωθεί στα μέτρα και σταθμά της γερμανικής οικονομίας.

Στις αρχές του 2010, το Βερολίνο επιδίωξε και πέτυχε να απομακρύνει τη συσχέτιση της ελληνικής κρίσης με τις αδυναμίες στον σχεδιασμό της ευρωζώνης και να επικεντρώσει τις ευθύνες στην «ελληνική δημοσιονομική απειθαρχία». Ηταν μια στρατηγική και συντεταγμένη προσπάθεια. Επρόκειτο, όμως, παράλληλα και για μια μονοδιάστατη ερμηνεία με μονομερή κίνητρα, που άφηνε συνειδητά στο περιθώριο τις συστημικές αιτίες της κρίσης.

ΔΟΜΙΚΗ ΑΣΥΜΜΕΤΡΙΑ. Είναι πια σαφές πως η ευρωζώνη εμπεριείχε, από την αρχή της δημιουργίας της, σημαντικές αρχιτεκτονικές ατέλειες, που όμως έμεναν καλά κρυμμένες για όσο διάστημα κυριαρχούσε το ευνοϊκό παγκόσμιο οικονομικό κλίμα. Ο χρηματοπιστωτικός σεισμός της αμερικανικής κρίσης του 2008 και οι ισχυροί μετασεισμοί που έφθασαν στην Ευρώπη το 2009 και το 2010 αποκάλυψαν απότομα τις αρχιτεκτονικές ατέλειες της ευρωζώνης.

Η βασική αρχιτεκτονική ατέλεια, κύρια γενεσιουργός των υπολοίπων, είναι η δομική ασυμμετρία του ίδιου του εγχειρήματος. Δηλαδή η ενοποίηση διαφορετικών εθνικών οικονομιών υπό ένα κοινό νόμισμα και υπό μια σειρά αυστηρών δημοσιονομικών κανόνων. Εθνικές οικονομίες διαφορετικών μεγεθών και υποδομών, με διαφορετικά παραγωγικά μοντέλα και αποδόσεις, τέθηκαν υπό το ίδιο νόμισμα.

Οπως έχει παρατηρήσει ο οικονομολόγος του Χάρβαρντ Πίτερ Χολ («Anatomy of the Euro crisis», «Harvard Magazine», Ιούλιος – Αύγουστος 2013), η υιοθέτηση του κοινού νομίσματος ένωσε διαφορετικές ποικιλίες καπιταλιστικής οικονομίας, όπου καθεμία επιδίωκε με διαφορετικό τρόπο την ανάπτυξη. Με καλύτερες υποδομές και εξαγωγικές προοπτικές, οι οικονομίες του ευρωπαϊκού Βορρά ενώθηκαν με τις πιο αδύναμες και λιγότερο ανταγωνιστικές οικονομίες του ευρωπαϊκού Νότου. Η πεποίθηση, πίσω από τον σχεδιασμό του κοινού νομίσματος, ήταν πως θα επερχόταν μια σταδιακή δημοσιονομική σύγκλιση των διαφόρων ευρωπαϊκών οικονομιών. Ο καθηγητής Διεθνούς Πολιτικής στο Ελσίνκι Χέικι Πατομάκι («Η μεγάλη αποτυχία της ευρωζώνης») προσθέτει πως «υπήρχε ευρέως η προσδοκία ότι οι δημοσιονομικές πολιτικές των χωρών – μελών θα συνέκλιναν με το πέρασμα του χρόνου, σύμφωνα με τις απαιτήσεις της Συνθήκης του Μάαστριχτ, και ότι αυτό θα δημιουργούσε ένα πλαίσιο ενοποίησης, μέσα και από τις ορθολογικές προσδοκίες των παραγόντων της αγοράς. Με άλλα λόγια, υποτίθεται ότι η βέλτιστη ευρωπαϊκή νομισματική ζώνη θα δημιουργούνταν μέσα από προσαρμογές των απαιτήσεων της ελεύθερης αγοράς και τη σύγκλιση προς αυτές τις απαιτήσεις».

ΤΟ ΚΟΙΝΟ ΝΟΜΙΣΜΑ. Ομως, αντί για τη σταδιακή σύγκλιση των διαφορετικών ευρωζωνικών οικονομιών, το κοινό νόμισμα επέτεινε τις διαφορές μεταξύ τους. Ο,τι ξεκίνησε ως μια αρχική ασυμμετρία σε μια νομισματική ένωση δεκαεπτά χωρών, άρχισε σταδιακά να εξελίσσεται σε συστημικό πρόβλημα. Χώρες της ευρωζώνης με μικρές οικονομίες και με σημαντικά διαρθρωτικά προβλήματα, όπως για παράδειγμα η Ελλάδα και η Πορτογαλία, είχαν αποκτήσει τη δυνατότητα να δανείζονται με τα ίδια επιτόκια όπως χώρες της ευρωζώνης που διέθεταν πολλαπλάσιο οικονομικό μέγεθος και ισχύ, όπως η Γερμανία και η Γαλλία. Οι οικονομίες του Νότου απώλεσαν κι άλλο την παραγωγικότητά τους, καθώς από τη μια δέχονταν πίεση από το φθηνό εργατικό δυναμικό των αναπτυσσόμενων χωρών και από την άλλη οι κυβερνήσεις μπορούσαν να διατηρούν την ανεργία σε χαμηλά επίπεδα προσφεύγοντας στον εύκολο – λόγω των χαμηλών επιτοκίων του ευρώ – εξωτερικό δανεισμό. Την ίδια στιγμή, οι ισχυρές παραγωγικές οικονομίες του ευρωπαϊκού Βορρά, και κυρίως η Γερμανία, είχαν εύκολη και συνεχή πρόσβαση στις χώρες του ευρωπαϊκού Νότου, δηλαδή σε μια μεγάλη αγορά με συνεχώς αυξανόμενη – αν και τεχνητή λόγω συνεχούς δανεισμού – αγοραστική δυνατότητα.

Ο Γιώργος Ρωμαίος είναι δημοσιογράφος – συγγραφέας

Βιβλία: το τετράτομο «Η περιπέτεια του κοινοβουλευτισμού», «Η Ελλάδα των δανείων και των χρεοκοπιών», «Από τον Οθωνα στην καγκελάριο Μέρκελ – 180 χρόνια οι Γερμανοί στην Ελλάδα», «Η Ευρώπη και η Ελλάδα – Από την κρίση στην ελπίδα» (εκδόσεις Πατάκη)