29 Mαΐου 1453

Παρά τα μοναδικά πολιτιστικά του επιτεύγματα, ο Ελληνισμός κατά την αρχαιότητα δεν κατόρθωσε να συγκροτήσει ενιαίο και ισχυρό κράτος. Η σύζευξη του ελληνικού πολιτισμού με έναν οργανωμένο κρατικό φορέα επετεύχθη στην ύστερη αρχαιότητα και στον μεσαίωνα, όταν οι Ελληνες οικειοποιήθηκαν το ισχυρότερο και πλέον εκτεταμένο κράτος της εποχής του, δηλαδή τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Η σύζευξη αυτή παρήγαγε την (κατά πολλούς ξένους ιστορικούς) σημαντικότερη αυτοκρατορία του δυτικού κόσμου, το Βυζάντιο.

Ο ανταγωνισμός του Βυζαντίου με τη δυτική Ευρώπη υπήρξε μοιραία για τη Δύση συνολικά. Διότι η πρώτη άλωση του 1204 εξουθένωσε το Βυζάντιο, με αποτέλεσμα αυτό να καταστεί ευάλωτο στην επέλαση των τουρκομογγολικών ορδών από την Ανατολή. Η ανάκτηση της Κωνσταντινούπολης από τους Παλαιολόγους το 1261 οδήγησε στην αποκατάσταση ενός περιορισμένου πλέον ελληνικού κράτους στις δύο όχθες του Αιγαίου, υπονομευμένου από την προέλαση των Τούρκων στη Μικρά Ασία και την παραμονή Ενετών και Φράγκων στην ηπειρωτική Ελλάδα.

Το ύστερο και συνεχώς συρρικνούμενο Βυζάντιο των Παλαιολόγων, ενώ ανέδειξε σπουδαίο πολιτισμό – μήτρα της ιταλικής αναγέννησης, απέτυχε να συγκροτήσει μία συνεκτική στρατηγική εθνικής επιβίωσης. Σε αυτό έπαιξαν καταλυτικό ρόλο οι δυναστικές διαμάχες των Παλαιολόγων, που έφεραν τους Τούρκους ως μισθοφόρους – ρυθμιστές στη Θράκη το 1361. Επίσης η διάσπαση της υστεροβυζαντινής κοινωνίας μεταξύ ενωτικών – ανθενωτικών, που οδήγησε σε βαθύ εθνικό διχασμό.

Η Δύση ήταν απρόθυμη να ενισχύσει στρατηγικά το Βυζάντιο, λόγω της θρησκευτικής μισαλλοδοξίας, αλλά και λόγω του υποτιμημένου γεγονότος ότι είχε προηγηθεί η τρομερή επιδημία πανούκλας που είχε εξοντώσει το ένα τρίτο του ευρωπαϊκού πληθυσμού έναν αιώνα νωρίτερα.

Αλλά τόσο το Βατικανό όσο και οι ισχυροί βασιλικοί οίκοι της δυτικής και κεντρικής Ευρώπης δεν είχαν την ευφυΐα να κατανοήσουν πόσο επικίνδυνη ήταν και για τους ίδιους η αποσύνθεση του βυζαντινού κράτους. Διότι η Αλωση ήταν η πύλη επέλασης των Τούρκων στην ευρωπαϊκή ήπειρο, που ανακόπηκε μόνον στα τείχη της Βιέννης το 1529, και αφού πρώτα οι Τούρκοι είχαν καταλάβει ολόκληρη τη Βαλκανική Χερσόνησο και την Ουγγαρία.

Μέχρι την Αλωση, μεταξύ των Τούρκων και της Δύσης διαμεσολαβούσε ένα ισχυρό ανάχωμα, ένα κράτος ακρίτας, με ευρωπαϊκά χαρακτηριστικά. Μετά την Αλωση, η Δύση βρέθηκε να συνορεύει με ένα ισλαμικό κράτος που αποστολή του είχε την κατάκτηση και τον εξισλαμισμό του ευρωπαϊκού κόσμου μέχρι τον Ατλαντικό.

Γιά το ελληνικό έθνος, η Αλωση σήμανε την απώλεια της πόλης με τη μεγαλύτερη γεωστρατηγική και γεωοικονομική σημασία στον κόσμο. Η κατοχή της Κωνσταντινούπολης είχε αυταξία ακόμα και χωρίς την αχανή ενδοχώρα της αυτοκρατορίας. Αυτό αποδεικνυόταν κάθε φορά που ορδές βαρβάρων κατέκλυζαν την αυτοκρατορία είτε από τον βορρά (Αβαροι, Βούλγαροι, Πετσενέγοι, Ρώσοι) είτε από ανατολικά (Πέρσες, Τούρκοι) είτε από νότια (Αραβες) είτε από δυτικά (Βίκινγκς), αλλά όλοι τους σταματούσαν μπροστά στα απόρθητα τείχη της μεγαλύτερης πόλης του κόσμου.

Αλλά και γεωοικονομικά η Κωνσταντινούπολη ήταν πόλη-κλειδί του παγκοσμίου εμπορίου, σημείο διασταύρωσης των καραβανιών από τη Μέση Ανατολή, του Δρόμου του Μεταξιού, του ναυτικού των ιταλικών πόλεων και των φορτηγίδων που διέπλεαν τα ποτάμια της κεντρικής Ευρώπης μεταφέροντας εμπορεύματα από τον βορρά. Αυτό απέφερε τεράστιο πλούτο στον πληθυσμό της Κωνσταντινούπολης και ισχύ στο βυζαντινό κράτος. Ελέγχοντας την Κωνσταντινούπολη, οι Τούρκοι ήλεγξαν επί αιώνες ολόκληρη την Ανατολική Μεσόγειο, όπως προηγουμένως το Βυζάντιο. Χωρίς την Κωνσταντινούπολη, το ελληνικό κράτος που δημιουργήθηκε το 1830 δεν απέκτησε ποτέ ξανά τον κορυφαίο γεωπολιτικό ρόλο ανάλογο του παρελθόντος του. Αυτή είναι μία από τις σημαντικές συνέπειες της Αλώσεως.

Ο Μελέτης Η. Μελετόπουλος είναι διδάκτωρ Οικονομικών και Κοινωνικών Επιστημών του Πανεπιστημίου της Γενεύης