Οταν το Bauhaus «μπήκε» στα σχολεία

Στα τέλη της δεκαετίας του 1920 η Ευρώπη συναντούσε τα φαινόμενα του μοντέρνου κινήματος Bauhaus στην αρχιτεκτονική, την τέχνη αλλά και σε χρηστικά αντικείμενα της καθημερινής ζωής. Στο νεοσύστατο ελληνικό κράτος η έννοια των μοντέρνων καιρών και η κουλτούρα του «εξευρωπαϊσμού» φάνηκαν σε ένα πρόγραμμα δημόσιας αρχιτεκτονικής που προώθησε η δεύτερη κυβέρνηση Ελευθέριου Βενιζέλου (1928-1932) με υπουργό Παιδείας τον Γεώργιο Παπανδρέου. Πρόκειται για τα Σχολικά Κτίρια (λεγόμενα «σχολεία Παπανδρέου»), κατασκευασμένα στο πνεύμα της μοντέρνας ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής. Ο Γεώργιος Παπανδρέου σε συνέντευξή του το 1931 ανακοίνωνε τότε το ποσό της δαπάνης των νέων σχολικών κτιρίων που ξεπερνούσε το 1 δισ. δραχμές. Σημείωνε πως μεγάλος αριθμός των κτιρίων αφορούσε τα δημοτικά σχολεία που στέγαζαν 750.000 μαθητές. Για το διάστημα του 1928-32 οι αριθμοί αποκτούν σημασία καθώς δείχνουν ότι η εκπαίδευση γίνεται υποχρεωτική για το Δημοτικό ώστε να μειωθεί ο αναλφαβητισμός. Ο Παπανδρέου μιλά για μια συνεχή εργασία στην ελληνική επικράτεια που «θα κοσμήσει τας μεγάλας πόλεις με σχολεία που οι παλαιότερες γενεές δεν έχουν ιδή ούτε στο όνειρό τους». Μιλά για μια «κοσμογονία που συμβαίνει σε όλη την Ελλάδα συγχρόνως, στην κάθε πόλη, στην κάθε κοινότητα, στο κάθε χωριό».

Τα λόγια του πολιτικού δεν χάθηκαν στη λεπτή νεοελληνική ατμόσφαιρα. Εγιναν έργα, τα οποία εντυπωσίασαν και τους συμμετέχοντες στο 4ο διεθνές συνέδριο αρχιτεκτονικής CIAM, οι οποίοι ήρθαν από το εξωτερικό τον Ιούλιο – Αύγουστο του 1933 στην Αθήνα, είδαν τα ελληνικά μοντέρνα κτίρια και έγραψαν για τα σχολικά κτίρια στα εξειδικευμένα αρχιτεκτονικά έντυπα των χωρών τους. Την ίδια μάλιστα χρονιά το Τεχνικό Επιμελητήριο της Ελλάδος αναθέτει στον Πάτροκλο Καραντινό – τον πιο παραγωγικό αρχιτέκτονα στο πλαίσιο του σχολικού προγράμματος μαζί με τον Νίκο Μητσάκη – την επιμέλεια ενός επίσημου τόμου για τα νέα σχολικά κτίρια. Ο τόμος κυκλοφορεί το 1938 και ο Καραντινός επιδιώκει να αναδείξει τα καλύτερα παραδείγματα σχολείων που υιοθετούν τη μοντέρνα αρχιτεκτονική γλώσσα σε μια περίοδο που η νέα αρχιτεκτονική, στην Ελλάδα και στην Ευρώπη, δέχεται κριτική από συντηρητικούς αρχιτέκτονες ή από τα ολοκληρωτικά καθεστώτα που έχουν πλέον επικρατήσει στην ευρωπαϊκή επικράτεια. Είναι μάλιστα το μοναδικό βιβλίο για τη μοντέρνα αρχιτεκτονική που θα εκδοθεί στην Ελλάδα της δεκαετίας του 1930.

«ΤΑ ΝΕΑ ΣΧΟΛΙΚΑ ΚΤΙΡΙΑ». Το 2019, ένα τέτοιο εγχείρημα οραματισμού με έμφαση στους χώρους της δημόσιας εκπαίδευσης φαντάζει όνειρο απατηλό. Ισως γι’ αυτό αποκτά σημασία η ανατύπωση της ιστορικής έκδοσης, που συμπληρώνει τον εορτασμό και στην Αθήνα των 100 χρόνων της ίδρυσης του γερμανικού Bauhaus. Η ανατύπωση του βιβλίου του Πάτροκλου Καραντινού «Τα νέα Σχολικά Κτίρια» (εκδόσεις Καπόν, επιμέλεια Ανδρέα Γιακουμακάτου, αποκλειστική δωρεά του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος) γίνεται στο πλαίσιο του διεθνούς συνεδρίου «Το Bauhaus και η Ελλάδα» που πραγματοποιείται στην Αθήνα στις 30-31 Μαΐου / 1η Ιουνίου. Το συνέδριο οργανώνεται από την Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών και την Κρατική Ακαδημία Καλών Τεχνών Στουτγάρδης με επιστημονικούς υπευθύνους, αντίστοιχα, τους καθηγητές Αρχιτεκτονικής Α. Γιακουμακάτο και Σωκράτη Γεωργιάδη. Ο επιμελητής επισημαίνει στην εισαγωγή του πως το βιβλίο είναι ντοκουμέντο ποιοτικής ελληνικής αρχιτεκτονικής, παρουσιάζοντας 134 έργα. «Το 3% περίπου της συνολικής σχολικής παραγωγής, με κτίρια που παρουσιάζονται με ασπρόμαυρες φωτογραφικές λήψεις – φωτογράφων των οποίων η ταυτότητα δεν έχει εξακριβωθεί -, με κατόψεις και τομές αλλά χωρίς χρονολόγηση των έργων. Η επιλογή του Καραντινού είναι χωρίς αμφιβολία “στοχευμένη”, υπέρ των μοντέρνων σχολείων». Αναφέρει επίσης πως στο αρχείο του Καραντινού βρέθηκε ένα τυπωμένο 16σέλιδο με τον πρόλογο, ο οποίος δεν τυπώθηκε στην έκδοση του 1937. Ο Α. Γιακουμακάτος εξηγεί: «Μπορούμε να συμπεράνουμε ότι ο πρόλογος αυτός γράφτηκε το 1933, εποχή “υψηλής έντασης” της μοντέρνας αρχιτεκτονικής στην Ελλάδα, αλλά τυπώθηκε το 1937. Ετσι εξηγείται, επίσης, και η δίγλωσση έκδοση του τόμου στα ελληνικά και στα γαλλικά, καθώς επίσης ότι ακόμη και μετά την εγκαθίδρυση του μεταξικού καθεστώτος, τουλάχιστον ο Καραντινός, απόστολος του Μοντέρνου στην Ελλάδα, φιλοδοξούσε να προβάλει τα επιτεύγματα της νέας ελληνικής αρχιτεκτονικής σε ένα περιβάλλον υψηλών προδιαγραφών και ακτινοβολίας, όπως η παρισινή Διεθνής Εκθεση του 1937».

Η αποκατάσταση του αγνοημένου 16σέλιδου συντελείται στη σημερινή έκδοση. «Το δεκαεξασέλιδο αυτό που περιέχει τον πρόλογο του Καραντινού με τίτλο “Τα νέα σχολεία της Ελλάδος” παρουσιάζεται για πρώτη φορά στην αυθεντική μορφή του: είναι γραμμένος σε ωραία δημοτική γλώσσα (αντίθετα από την τρέχουσα τότε πρακτική του ΤΕΕ) και κοσμείται με φωτογραφικές αποτυπώσεις λαϊκής αρχιτεκτονικής από τη Σαντορίνη της Nelly’s, της πρωτοπόρου ελληνίδας φωτογράφου Ελλης Σουγιουλτζόγλου – Σεραϊδάρη. Σε μια προσπάθεια αναζήτησης της ουσίας των πραγμάτων, επιχειρεί να γεφυρώσει δύο κόσμους: την απλότητα και λειτουργικότητα της λαϊκής τέχνης και τη σύγχρονη ιδέα φονξιοναλισμού και μοντέρνας αισθητικής. Το κείμενο αυτό του Καραντινού είναι από τα πιο εμπνευσμένα του Μεσοπολέμου σε ό,τι αφορά τον προβληματισμό και το νόημα της μοντέρνας αρχιτεκτονικής, έτσι όπως θα μπορούσε να διαμορφωθεί και να αναπτυχθεί στην Ελλάδα».

Ινστιτούτο Γκαίτε

Ταξιδι στον χρονο

Μια διαδραστική εμπειρία του γερμανικού Bauhaus παρουσιάζει το Ινστιτούτο Γκαίτε (Ομήρου 14-16) στις 29 Μαΐου (από 18.00 έως 21.00). Με το «Virtual Bauhaus» και την εγκατάσταση «Das Totale Tanz Theater» ο θεατής αναζητά εικονικά τα ίχνη του Bauhaus στην αρχιτεκτονική, στον χορό και στη μουσική. Το «Virtual Bauhaus» μεταφέρει τους επισκέπτες στον αρχιτεκτονικό χώρο του εμβληματικού κτιρίου της Σχολής στο Ντέσαου – το οποίο χτίστηκε το 1925-26, βασιζόμενο σε σχέδια του πρώτου διευθυντή του Bauhaus Βάλτερ Γκρόπιους -, έτσι όπως ήταν τη δεκαετία του 1920. Σε αυτό το πολυαισθητηριακό περιβάλλον, οι κεντρικές ιδέες της Σχολής γίνονται άμεσα αντιληπτές για τους επισκέπτες μέσα από την εξερεύνηση του αρχιτεκτονικού εσωτερικού χώρου.