«Για τους αριστερούς {LF}δεν υπάρχει τίποτε τυχαίο»

Το μότο του Ντον ντε Λίλο που επιλέγει στο άνοιγμα του μυθιστορήματος «Ανθρωπος στη σκιά» ο Νικόλας Σεβαστάκης θα έπρεπε να μας έχει προϊδεάσει: «It is all falling indelibly into the past». Οσο τακτοποιημένους λογαριασμούς κι αν επιδιώξουμε μαζί του, δεν μπορούμε να σβήσουμε ποτέ το παρελθόν, το οποίο μας εκδικείται κάθε φορά που επιχειρούμε να αποτυπώσουμε τη «σημασία» του. Η ιστορία δεν είναι τα γεγονότα που έμειναν κρυφά, αλλά όσα αποκαλύπτουμε ή αποκρύπτουμε απ’ τον εαυτό μας. Οι αναμνήσεις και τα μυστικά που γίνονται ιστορίες χάνοντας τη μυθολογική τους δύναμη (δεν είναι ίσως τυχαίο ότι ο υπότιτλος επιγράφεται «Μια ελληνική ιστορία»).

Ο συγγραφέας τοποθετεί τον ήρωά του Φάνη Αυγερινό στη δίνη της μεταπολεμικής Ελλάδας. Τον παρακολουθεί να «ενηλικιώνεται» ιδεολογικά σε συνάρτηση με τις σχέσεις που αναπτύσσονται παράλληλα γύρω του. Γι’ αυτό και οι «φωνές» εναλλάσσονται από κεφάλαιο σε κεφάλαιο αποτυπώνοντας τους διαφορετικούς τύπους ανθρώπων γύρω από τον κεντρικό χαρακτήρα. Μια ηθογραφία της Ελλάδας των τελευταίων 40 χρόνων με θεματικό πυρήνα τη μαθητεία στο πολιτικό Κακό (την τρομοκρατία) και την προσωπική ευθύνη. Το μυθιστόρημα είναι φτιαγμένο από τα υλικά που προκαλούν τη δημόσια συζήτηση. Θα είχε ενδιαφέρον, για παράδειγμα, η κριτική «εξ αριστερών» για τους μηχανισμούς αποδόμησης που έχει τοποθετήσει ο συγγραφέας κάτω από την επιφάνεια. Εξαιτίας της πολιτικής συγκυρίας που ζούμε, αλλά και του πρόσφατου «εμφυλιοπολεμικού» revival. Ειδικά για τους επίδοξους 30άρηδες αναγνώστες, το μυθιστόρημα μπορεί να λειτουργήσει και σαν κώδικας για ένα μακρινό, αλλά όχι τόσο μακρινό παρελθόν. Μη φανταστεί κανείς μία in yer face οπτική, όπου οι «ένοχοι» δείχνονται με το δάχτυλο και οι αμνοί διαχωρίζονται από τα ερίφια. Η ηθική των προθέσεων διαπερνά όλους τους χαρακτήρες σ’ αυτό το μωσαϊκό που ξεκινά στη δεκαετία του 1960 – την εποχή του «γερο-Παπανδρέου» – για να φτάσει στην τυχαία ανακάλυψη του πτώματος του Φάνη σε μια πλαγιά του Υμηττού, τον Φεβρουάριο του 2015. Συναντήσαμε τον συγγραφέα στο περιθώριο της πρόσφατης 16ης Διεθνούς Εκθεσης Βιβλίου Θεσσαλονίκης. Μέσα από τη συνέντευξη μαζί του «συστήνει» ο ίδιος το βιβλίο.

Στο μυθιστόρημα σκιαγραφείται η πολιτική γενεαλογία ενός χαρακτήρα. Από τη μια υπάρχει η τραυματική σχέση με τον πατέρα του – χωρίς να αποκαλύψουμε περισσότερα. Από την άλλη πρόκειται για «μυθιστόρημα μαθητείας». Ο 20άρης της Μεταπολίτευσης δεν έχει ζήσει τα γεγονότα της δεκαετίας του 1960. Αμέσως μετά το σχολείο, έρχεται σε επαφή με τον κόσμο της «κατήχησης» και μετασχηματίζονται οι μέχρι τότε σχέσεις του: η οικογένεια, ο έρωτας, οι φιλίες. Δεν ήθελα έναν ήρωα έτοιμο – για παράδειγμα, ένα μέλος της αντιδικτατορικής αντίστασης – ώστε να παρουσιάσω τη φυσική του συνέχεια. Αντίθετα, ο ήρωας μπαίνει κάποια στιγμή στη μυθολογία της Μεταπολίτευσης και διαχειρίζεται το πολιτικό Κακό. Αν δεν εντάξεις τον χαρακτήρα μέσα σε ένα πλέγμα ιστοριών, αν περιοριστείς δηλαδή στη «θεολογία του Καλού ή του Κακού», χωρίς τις κοινότοπες σχέσεις με το περιβάλλον του, χάνεις αφηγηματικά, αλλά και σε επίπεδο αλήθειας.

Είναι μια ηθογραφία της Αριστεράς και όχι ένα μυθιστόρημα «για την τρομοκρατία». Δεν πρέπει να αισθητικοποιήσεις τον τρομοκράτη ούτε να επιχειρήσεις μια ηθική, συντηρητική αφήγηση, εκτός του κόσμου. Γι’ αυτό και υπάρχουν πολλαπλοί χαρακτήρες και φωνές – δεν είναι μόνο ο Φάνης με τους δικούς του. Θέλω να τον εντάξω σε μια συνθήκη ελληνικής ζωής της συγκεκριμένης περιόδου. Τα υποκείμενα διακρίνονται από μια ηθική αλαζονεία και μια βεβαιότητα ότι «δεν θα τους πιάσουν». Οτι με κάποιον τρόπο είναι πιο έξυπνοι από τους διώκτες τους. Ο Μάντακας είναι μια πολύ πιο καθαρή περίπτωση «αριστερού» – όχι επειδή δεν έγινε τρομοκράτης, αλλά επειδή βρίσκεται σε διαρκή συντονισμό με την εποχή του. Είναι ο άνθρωπος που δεν μπήκε λιμασμένος στην πολιτική, όπως η γενιά του, ξέρει πράγματα, αλλά δεν είναι διανοούμενος. Αποφεύγω, εξάλλου, να βάλω πολλά πολιτισμικά ή γνωσιακά στοιχεία – έναν καθηγητή ή έναν διανοούμενο -, επειδή θα ήταν ευκολίες που θα με απομάκρυναν από τον πυρήνα.

Θυμάμαι πάντα την εξαιρετική περιγραφή του Αγγελου Ελεφάντη για τους τρομοκράτες, που στέκει από μόνη της ως η καλύτερη αποδόμησή τους: ότι διαθέτουν έναν «ερεβώδη πραγματισμό». Να έχεις κάνει ένα σωρό δολοφονίες και να συζητάς μετά για το ματσακόνι που έφυγε στο κλέψιμο μιας μοτοσικλέτας. Υστερα από αυτό δεν χρειάζεται καν ένα δεύτερο επίπεδο αφήγησης για να καταλάβει ο αναγνώστης.

Η Μιράντα είναι μια κεντροδεξιά της εποχής. Και ακούγεται κάπου να λέει: «Καλύτερα να ήταν ένας ιδιοτελής Ελληνας, παρά ιδεαλιστής». Είναι το ίδιο που θα έλεγε κανείς για τον Στάλιν όταν ακούει κομμουνιστές να τον υπερασπίζονται λέγοντας ότι δεν ενδιαφερόταν για τα χρήματα. Καλύτερα να τον ενδιέφεραν, λέω εγώ.

Υπάρχει όντως ένα ρίσκο όταν μπαίνω σε διαφορετικές εποχές. Μπορεί κάποιος να υποψιαστεί ότι οι περιγραφές βασίζονται μόνο σε διαβάσματα. Αλλά δεν είναι έτσι. Κατ’ αρχάς προϋποθέτει ότι ο συγγραφέας πρέπει να γνωρίζει ένα συγκεκριμένο είδος κομμουνιστικής γλώσσας που λειτουργούσε σαν κώδικας. Ανέβηκα στην Αθήνα το 1981 και πήγαινα στα Εξάρχεια ως φοιτητής της Παντείου. Ηξερα κόσμο π.χ. από τις οργανώσεις των τροτσκιστών. Στο βιβλίο μεταφέρονται βιωματικές συσχετίσεις, οικογενειακές αναμνήσεις – για την ΕΔΑ ή την Αριστερά του 1950 και 1960 – και φυσικά γνώσεις από διαβάσματα. Ηδη 15 ετών διάβαζα «Επιθεώρηση τέχνης» και «Δρόμους της ειρήνης». Οταν ανέβηκα στην Αθήνα, γνώρισα τον κύκλο των «Σημειώσεων».

Για τους χαρακτήρες δεν υπάρχει τίποτε τυχαίο στον κόσμο, η «αφέλεια είναι αμαρτία» ακούγεται στο τέλος. Ολα με κάποιον τρόπο έχουν αιτία, γεγονός που οδηγεί στο ότι όλοι συσχετίζονται με βαθμούς ενοχής μέσα στο σύστημα. Και ο αθώος δεν είναι αθώος. Από αυτό το μοτίβο περνάμε σε ένα άλλο σύμπαν, μετά τις τελευταίες σελίδες – στη συνωμοσιολογία ή την Ακροδεξιά.

Κεντρικός χαρακτήρας

«Δανείζεται την ιστορικότητα του Εμφυλίου»

Ο ήρωας προσπαθεί να βρει μια βεβαιότητα στον κόσμο, ταυτίζοντάς την με την ισχύ του όπλου. Είναι μια εποχή δημοκρατικής περιπλοκότητας γεμάτη αντιφάσεις και αντινομίες.  Και αυτός «δανείζεται» ερωτήματα και διλήμματα μιας άλλης ιστορικότητας – της ιστορικότητας του Εμφυλίου. Εδώ προκύπτει μια σύγκρουση ανάμεσα στον πραγματικό του χρόνο (τη συγχρονία του) και σε έναν χρόνο φονικό. Προσπαθεί να ιδιοποιηθεί εκ νέου ένα παρελθόν πιο ηρωικό, με διαφορετικές στρατηγικές. Και εκεί μόνο η λογοτεχνία μπορεί να βοηθήσει. Χωρίς ποιητικότητα, αλληγορικό ύφος ή δραματικές υπεκφυγές. Οπως θα έλεγε ο Αναγνωστάκης, μπορεί κάποιος να είναι κάθαρμα και ταυτόχρονα στρατευμένος σε μια υπόθεση που θεωρεί καλή. Αυτό δεν το έχουμε διαχειριστεί στην ελληνική λογοτεχνία και γενικότερα στην κοινωνία. Το ζήτημα των ηθικών προθέσεων με συγκεκριμένους χαρακτήρες.

Νικόλας Σεβαστάκης
Ανθρωπος στη σκιά
Εκδ. Πόλις, σελ. 280
Τιμή: 16 ευρώ