Ευρωκοινοβούλιο: ο ρόλος και οι αρμοδιότητές του

Μέρος Β’

Σήμερα το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έχει πλήρη νομοθετικά δικαιώματα, που το καθιστούν ισότιμο συνομιλητή με τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις και την Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Η Συνθήκη της Λισαβόνας βελτίωσε σε σημαντικό βαθμό τη δυνατότητά του να λαμβάνει πρωτοβουλίες και να νομοθετεί. Σε περισσότερους από 40 τομείς, μεταξύ των οποίων η γεωργία, η ενέργεια, οι διεθνείς συμφωνίες, η Δικαιοσύνη και οι εσωτερικές υποθέσεις, η δημόσια υγεία, τα διαρθρωτικά ταμεία και η μετανάστευση, η γνώμη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου βαρύνει εξίσου με αυτή του Συμβουλίου των Υπουργών, με σημαντικό αντίκτυπο στην καθημερινή ζωή των ευρωπαίων πολιτών.

Αυτή η διαδικασία συναπόφασης καλύπτει πλέον πολλούς τομείς των κοινοτικών δραστηριοτήτων, αλλά όχι και εκείνους όπως είναι η εξωτερική πολιτική, η νομισματική πολιτική, η άμυνα και η εσωτερική ασφάλεια. Στην πράξη, κάθε ευρωβουλευτής είναι ένας εν δυνάμει ισότιμος διαπραγματευτής στο νομοθετικό τρίγωνο Συμβούλιο – Επιτροπή – Κοινοβούλιο εφόσον είναι εισηγητής στο αντίστοιχο θέμα και έχει πίσω του μια ισχυρή πολιτική ομάδα για να τον υποστηρίξει στις θέσεις του.

Η ΕΚΛΟΓΗ ΠΡΟΕΔΡΟΥ. Στον κοινοτικό προϋπολογισμό, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο είναι πλέον αρμόδιο και για τις μη υποχρεωτικές δαπάνες, που αποτελούν το 45% του προϋπολογισμού. Ετσι οι ευρωβουλευτές επηρεάζουν άμεσα τις κοινοτικές δαπάνες και ασκούν αποτελεσματικό δημοκρατικό έλεγχο στη διαχείριση των χρημάτων των ευρωπαίων φορολογουμένων. Επιπλέον, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο συναποφασίζει και για το πολυετές χρηματοδοτικό πλαίσιο της ΕΕ, που αφορά τις δημοσιονομικές προοπτικές της για τουλάχιστον μία πενταετία.

Από τις ευρωεκλογές του 2014, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο υποχρεούται να λαμβάνει υπόψη του το αποτέλεσμα των εκλογών και τον συσχετισμό των πολιτικών δυνάμεων ο οποίος θα προκύψει από αυτές σχετικά με τις προτάσεις του για την ηγεσία της ΕΕ. Συνεπώς, η επιλογή του προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, του εκπροσώπου της Ενωσης για την εξωτερική πολιτική, αλλά εν μέρει και του προέδρου του Συμβουλίου, θα πρέπει να αντανακλά τις πολιτικές προτιμήσεις των ευρωπαίων ψηφοφόρων εφόσον το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο θα είναι εκείνο που θα δώσει την τελική έγκριση για την τοποθέτησή τους.

ΠΟΛΙΤΙΚΑ ΚΟΜΜΑΤΑ. Ενα πολιτικό κόμμα σε ευρωπαϊκό επίπεδο είναι ένας οργανισμός ο οποίος ακολουθεί ένα συγκεκριμένο πολιτικό πρόγραμμα, αποτελείται από εθνικά κόμματα και από μεμονωμένα πρόσωπα ως μέλη και εκπροσωπείται από αρκετά κράτη-μέλη. Οπως αναφέρεται στις Συνθήκες, «τα πολιτικά κόμματα σε ευρωπαϊκό επίπεδο αποτελούν σημαντικό παράγοντα για την ολοκλήρωση στο πλαίσιο της Ενωσης. Συμβάλλουν στη δημιουργία ευρωπαϊκής συνείδησης και στην έκφραση της πολιτικής βούλησης των πολιτών της Ενωσης».

Από τον Ιούλιο του 2004, τα ευρωπαϊκά πολιτικά κόμματα λαμβάνουν ετήσια χρηματοδότηση από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Η χρηματοδότηση έχει τη μορφή επιδότησης λειτουργίας. Μπορεί να καλύπτει έως και το 85% των δαπανών ενός κόμματος, ενώ τα υπόλοιπα έξοδα πρέπει να καλύπτονται από ιδίους πόρους, όπως εισφορές μελών και δωρεές.

Σήμερα υπάρχουν και λειτουργούν σε ευρωπαϊκό επίπεδο δεκατρία ευρωπαϊκά κόμματα, τα περισσότερα δε από αυτά διαθέτουν κοινοβουλευτική ομάδα στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Η ΕΕ έχει καθορίσει τους όρους βάσει των οποίων ένα ευρωπαϊκό κόμμα είναι αναγνωρισμένο και δικαιούται χρηματοδότηση. Κατ’ αρχάς πρέπει να έχει νομική υπόσταση στο κράτος-μέλος όπου διατηρεί την έδρα του, να εκπροσωπείται τουλάχιστον από το 1/4 των κρατών-μελών με ευρωβουλευτές και εθνικούς βουλευτές και να έχει αναγνωρίσει στο καταστατικό του τις αρχές της δημοκρατίας και του κράτους δικαίου, όπως και τις βασικές ελευθερίες και τα ανθρώπινα δικαιώματα. Τέλος, θα πρέπει να συμμετέχει στις ευρωπαϊκές εκλογές.

ΚΡΙΤΙΚΗ. Πενήντα χρόνια μετά την υπογραφή της Συνθήκης της Ρώμης, όλο και περισσότερες φωνές ασκούν κριτική στο σταθερά διευρυνόμενο χάσμα που χωρίζει τις Βρυξέλλες και τα θεσμικά όργανα της Ενωσης από τους ευρωπαίους πολίτες. Οι περισσότεροι ευρωπαίοι πολίτες αγνοούν τον τρόπο με τον οποίο λαμβάνονται οι αποφάσεις σε ευρωπαϊκό επίπεδο, τους τομείς εφαρμογής των αποφάσεων αυτών, όπως και τον τελικό τους σκοπό.

Αυτό το δημοκρατικό έλλειμμα εξηγείται, σε μεγάλο βαθμό, από την απομάκρυνση των πολιτών από την ευρωπαϊκή πολιτική, αλλά και από το γεγονός ότι οι προσδοκίες από το αποτέλεσμα των ευρωεκλογών δεν αντανακλούν πάντοτε την εκπεφρασμένη ψήφο. Αν σε εθνικό επίπεδο το αποτέλεσμα των εκλογών υλοποιείται μέσα από τον σχηματισμό κυβέρνησης, σε ευρωπαϊκό επίπεδο η κατάσταση είναι διαφορετική. Οι ευρωπαϊκές Συνθήκες δεν δίνουν τη δυνατότητα στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο να σχηματίσει κυβέρνηση, ούτε να προτείνει την ηγεσία των εκτελεστικών οργάνων.

Το πολιτικό πρόγραμμα της ΕΕ καταρτίζεται από το Συμβούλιο, την Επιτροπή και το Κοινοβούλιο. Ενώ, όμως, οι εργασίες του Κοινοβουλίου εξαρτώνται από τις θέσεις των πλέον ισχυρών πολιτικών ομάδων, οι αποφάσεις του Συμβουλίου και της Επιτροπής εξαρτώνται από τα μέλη των μεγάλων εθνικών κυβερνητικών σχηματισμών. Επίσης, οι πολιτικές αποφάσεις στο Συμβούλιο λαμβάνονται με γνώμονα τα συμφέροντα των κρατών ως γενικών οντοτήτων και όχι προς όφελος των ψηφοφόρων της εκάστοτε κυβέρνησης. Στην Επιτροπή συμβαίνει το αντίθετο: οι αποφάσεις λαμβάνονται προς το συμφέρον της ΕΕ. Ετσι τα ευρωπαϊκά πολιτικά κόμματα έχουν μέχρι σήμερα περιορισμένη επιρροή στην πολιτική ατζέντα της ΕΕ.

ΕΛΛΙΠΗΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗ. Η πληροφόρηση που παρέχουν τα θεσμικά όργανα της Ενωσης για τα ευρωπαϊκά τεκταινόμενα είναι ελλιπής και δυσνόητη. Η συνεισφορά των εθνικών κυβερνήσεων, οι οποίες ασκούν μεγάλη επιρροή στις ευρωπαϊκές αποφάσεις και θα μπορούσαν να παρέχουν ασφαλή, πλήρη και συνεχή πληροφόρηση προς τους πολίτες τους, παραμένει περιορισμένη εξαιτίας του ότι οι εκπρόσωποί τους ενδιαφέρονται πρωτίστως για τα εθνικά τους συμφέροντα.

Δυστυχώς μέχρι σήμερα οι ευρωπαίοι πολίτες δεν δίνουν ιδιαίτερη σημασία στη εκλογή του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, ενώ οι ευρωεκλογές αποτελούν συχνά ευκαιρία προκειμένου να τιμωρήσουν τις κυβερνήσεις τους. Σε αυτό συντείνει και η πάγια πρακτική των εθνικών πολιτικών κομμάτων να μην προσανατολίζουν τις ευρωεκλογικές τους καμπάνιες σε ευρωπαϊκή κατεύθυνση.

Η Συνθήκη της Λισαβόνας προσφέρει τώρα τη δυνατότητα στα ευρωπαϊκά πολιτικά κόμματα να προτείνουν τον δικό τους υποψήφιο για τη θέση του προέδρου της Επιτροπής επί τη βάσει συγκεκριμένου προγράμματος, υποχρεώνοντας το Συμβούλιο να λάβει υπόψη του τις προτάσεις τους, σε αρμονία με τα αποτελέσματα των ευρωεκλογών.

Η δυνατότητα να αποκτήσουν οι ευρωεκλογές του Μαΐου τα χαρακτηριστικά αυθεντικής πολιτικής μάχης σε ό,τι αφορά την προεδρία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής δίνει σημαντικό ρόλο στους ευρωπαϊκούς πολιτικούς σχηματισμούς, συνενώνει τους πολίτες της ΕΕ σε έναν κοινό στόχο, ενισχύει την αντιπροσωπευτική δημοκρατία και συμβάλλει στη δημιουργία ευρωπαϊκής συνείδησης.

Το κυριότερο πρόβλημα που αντιμετωπίζει η Ευρώπη σήμερα είναι η απουσία μιας ισχυρής πολιτικής ηγεσίας, νομιμοποιημένης δημοκρατικά, που θα μετουσιώσει τη λαϊκή θέληση σε συγκεκριμένες πολιτικές δράσεις. Στη βάση αυτού του προβλήματος βρίσκεται η επιθυμία των κυβερνήσεων των ισχυρών κρατών-μελών να ελέγχουν τις εκάστοτε ηγεσίες της ΕΕ και να τις κατευθύνουν σύμφωνα με τα εθνικά τους συμφέροντα.