Το ανθρώπινο πρόσωπο {LF}του τέρατος

Η Μέρι Σέλεϊ έμεινε αδίκως στην ιστορία περισσότερο ως σύζυγος του σπουδαίου άγγλου ποιητή και φίλου του Μπάιρον, Πέρσι Σέλεϊ. Η μικρή αυτή παρέα, συγκροτημένη από την ετεροθαλή αδελφή της και μητέρα (πιθανώς) της κόρης του Βύρωνα, κατοικούσε σε μισθωμένη από τον ποιητή έπαυλη στη Λίμνη της Γενεύης, όταν εκείνος μια πληκτική βραδιά συνέλαβε την ιδέα για έναν λογοτεχνικό διαγωνισμό συγγράφοντας ο καθένας από μια ιστορία τρόμου. Η Μέρι κέρδισε πανηγυρικά και ο «Φρανκενστάιν» αβγάτισε στη συνέχεια, τυπώθηκε στα 1818 σε βιβλίο, για να μετατραπεί σε πολιτισμικό θρύλο και εμβληματικό σύμβολο της ανθρώπινης φιλοδοξίας, περίπου σαν τον Φάουστ. Συνέπεια ήταν να δώσει το έναυσμα για τη συγγραφή ποικίλων έργων, να αντιγραφεί, και να αναπαραχθεί άπειρες φορές.

«Γοτθικά» έργα γράφονταν σημειωτέον κατά κόρον τα χρόνια εκείνα, ενώ ο διάλογος του ανθρώπου με τον Θεό νοούμενο ως πλάστη της φύσης (και αντιστοίχως με τον διάβολο) είχε μακρά παράδοση, τροφοδοτούμενη ήδη από τον Μεσαίωνα με τις αλχημιστικές πρακτικές του Παράκελσου και άλλων. Η μετατροπή των μετάλλων σε χρυσό και η αθανασία της ψυχής ήταν στην ημερήσια διάταξη, αλλά ήδη στα χρόνια του  ζεύγους Σέλεϊ οι επιστημονικές πρακτικές με καθοδηγούσα γνωστική ήπειρο τη Φυσική του Νεύτωνα είχαν πάρει τ’ απάνω χέρι. Είναι γι’ αυτό που το βιβλίο, πέραν της ευφάνταστης σύλληψης, είναι και ένα επιστημολογικό εγχειρίδιο για τις ιδέες της εποχής, αλλά και για την έκτοτε σοβούσα συζήτηση πάνω σε θέματα βιοηθικής, εξωτερικών επιπτώσεων των επιστημονικών ανακαλύψεων και ελέγχου της αυτονόμησης της τεχνολογίας, όπως θα λέγαμε με σύγχρονη ορολογία.

Είναι εντυπωσιακό το πώς ένα 19χρονο κορίτσι χειρίζεται με τόση επάρκεια τέτοια θέματα. Η παιδεία αλλά και ο εν γένει περίγυρός της ήταν ασφαλώς του υψηλότερου δυνατού επιπέδου (μεταξύ άλλων, πέραν του συζύγου της και του Λόρδου Βύρωνα, ας σημειώσουμε ότι ο πατέρας της Γουίλιαμ Γκόντγουιν ήταν στην εποχή του διάσημος πολιτικός φιλόσοφος και ακτιβιστής). Ισως γι’ αυτό η νεαρή Σέλεϊ χειρίζεται εξίσου καλά θέματα που άπτονται της φυσικής, της χημείας αλλά και της βιολογίας. Ο ήρωάς της, ο δόκτωρ Φρανκενστάιν (που είναι ο επιστήμονας/δημιουργός  και όχι το δημιούργημά του, όπως έχει συχνά καταχωρηθεί στη λαϊκή φαντασία), νεαρός ιδιοφυής Ελβετός, καταφέρνει στη διάρκεια των σπουδών του στη Βαυαρία να κατασκευάσει ένα ανθρώπινο ον από ζωικά και ανθρώπινα κατάλοιπα. Τις λεπτομέρειες η Σέλεϊ θα αποφύγει να μας τις δώσει καταλεπτώς, γνωρίζοντας καλά ότι η γέννηση ζωής από ανόργανη ή νεκρή ζωική ύλη είναι ένα αναπάντητο επιστημονικό ερώτημα (και τέτοιο παραμένει ύστερα από δύο αιώνες). Το σχέδιό του είναι πάντως τέλειο, τα μέλη του όντος σωστά και αρχικά όμορφα, αλλά η φιγούρα που προκύπτει, ύψους 2,5 μέτρων, με ωχρό διάφανο δέρμα και τρομακτικά μάτια είναι ένα «τέρας» και έτσι ανώνυμο θα παραμείνει σε όλη τη διάρκεια της αφήγησης. Κάτι δεν έχει πάει καλά στον σχεδιασμό του σύγχρονου αυτού Προμηθέα.

Τρόμος και αποστροφή

Ο νεαρός Φρανκενστάιν έχει όλα τα χαρακτηριστικά του δοσμένου στη δουλειά του επιστήμονα, του περίεργου και φιλόδοξου, και απογοητεύεται βαθιά όταν αντικρίζει το δημιούργημά του. Ο τρόμος και η αποστροφή του θα αποδιώξουν το «τέρας», που θα εκδιωχθεί αργότερα και από άλλες ανθρώπινες κοινότητες όπου θα ζητήσει καταφύγιο. Σταδιακά θα μάθει να επιβιώνει κρυμμένο στο δάσος, θα αναπτύξει τεράστιες ικανότητες και αντοχές, θα μεταβληθεί σε νοσταλγικό ωτακουστή και ηδονοβλεψία των ανθρώπινων ζωών, θα αρχίσει να εκτιμά τη μουσική, τη γραφή και τα άλλα έργα του πολιτισμού, μάλιστα θα φτάσει στο σημείο να βοηθήσει μια φτωχή, αδίκως εκπεσούσα οικογένεια και να σώσει μια κοπέλα σε κίνδυνο. Παντού ωστόσο θα συναντήσει την αποστροφή και τον τρόμο. Ολο και πιο «ανθρώπινο»,  οριστικά εξοβελισμένο ωστόσο από την κοινωνία, το «τέρας» θα μετατραπεί σε διάβολο. Θα ανακαλύψει την πατρογονική κατοικία του Φρανκενστάιν και θα βάλει σε λειτουργία τους μηχανισμούς της εκδίκησης. Το κακό έχει εκπορευθεί από τον ίδιο τον άνθρωπο και εποικεί πλέον τον κόσμο.

Από κει και πέρα το βιβλίο γίνεται όλο και περισσότερο θρίλερ, με ποικίλα χαρακτηριστικά της γοτθικού τύπου παράδοσης. Το κακό εισβάλλει στον περίγυρο του Φρανκενστάιν και ο ίδιος καταδιώκει το «τέρας» προσπαθώντας να αποτρέψει την περαιτέρω εξάπλωση της εκδικητικής του μανίας. Ενόσω συσσωρεύονται πτώματα της οικογένειας και φίλων, – ο μικρός αδελφός, μια ψυχοκόρη που ενοχοποιείται για τον θάνατό του, ο παιδικός του φίλος, προς το τέλος μάλιστα η ίδια η σύζυγος του Φρανκενστάιν τη νύχτα του γάμου τους – ο νεαρός επιστήμονας δεν μπορεί, όπως είναι φυσικό, να αποκαλύψει στους οικείους του ή στη Δικαιοσύνη ότι είναι ο ίδιος υπαίτιος των δεινών. Αλλωστε δεν θα γινόταν πιστευτός, όπως φοβάται. Αυτό το μυστικό αποτελεί και το μέγιστο δραματικό τέχνασμα της αφήγησης. Οι δύο εχθροί θα συναντηθούν από κει και πέρα σε διάφορες περιστάσεις, καθώς ο ένας καταδιώκει τον άλλο (αλλά και το αντίστροφο) και επ’ ευκαιρία θα απολαύσουμε μερικές πολύ ενδιαφέρουσες ταξιδιωτικές σελίδες, από τις ελβετικές λίμνες και τους αλπικούς δολομίτες ώς τη γραφική κοιλάδα του Ρήνου, τα σκωτσέζικα νησιά Ορκνεϊ, τις ιρλανδικές ακτές, μέχρι και τον Αρκτικό Κύκλο όπου και ολοκληρώνεται το  δράμα.

Στο μεταξύ ωστόσο έχουμε μερικές σελίδες εξαιρετικής ψυχολογικής ενόρασης της συγγραφέως, που προσφέρουν ταυτόχρονα καύσιμο στη δράση. Το «τέρας» εξομολογείται στον Φρανκενστάιν σε μια συνάντησή τους ότι θα αφήσει ήσυχο τον ίδιο και την οικογένειά του και θα καταφύγει στις ερημιές της Νότιας Αμερικής εάν και μόνο αυτός κατασκευάσει και του δωρίσει μια σύντροφο, κατά τα ανθρώπινα. Προς στιγμήν ο Φρανκενστάιν το σκέφτεται και μάλιστα ξεκινά την υλοποίηση του σχεδίου, αλλά σύντομα έρχεται στα συγκαλά του και καταστρέφει στο παρά πέντε το νέο δημιούργημα: τι θα γίνει, σκέφτεται, αν οι απόγονοι των δύο «τεράτων» αυξηθούν και πληθυνθούν και κατακυριεύσουν τη γη εις βάρος του ανθρώπινου είδους; Ή πάλι τι θα γίνει αν μια μικρή βιολογική παρέκκλιση στο εργαστήριο κατασκευάσει ένα θηλυκό πλάσμα που θα αποστρέφεται και επομένως θα μισεί τον σύντροφό του;

Η μορφή του «τέρατος»

Το τζίνι βγήκε {LF}απ’ το μπουκάλι

Το βιβλίο είναι γραμμένο στη δημοφιλή για εκείνη την εποχή επιστολική μορφή. Τις επιστολές απευθύνει ο πλούσιος άγγλος καπετάνιος ενός πλοίου  που έχει αποδυθεί στην εξερεύνηση του Αρκτικού Κύκλου και την ανακάλυψη του Βορείου Πόλου. Να σημειωθεί ότι και ο καπετάνιος είναι φτιαγμένος από το ίδιο υλικό με τον επιστήμονα, καθώς επιδιώκει και αυτός το τότε ανέφικτο, υπό τη μορφή της γεωγραφικής εξερεύνησης μιας απροσπέλαστης περιοχής του πλανήτη. Αποκλεισμένος από τους πάγους, διασώζει τον Φρανκενστάιν που έχει  αποδυθεί στο κυνήγι του «τέρατος» – το οποίο επίσης είχε διακρίνει από μακριά το έντρομο πλήρωμα να ταξιδεύει προς Βορράν πάνω σε ένα έλκηθρο. Αρα έχουμε επίσης μια αφήγηση εγκιβωτισμένη σε μιαν άλλη, όταν ο Φρανκενστάιν αποφασίζει επιτέλους να αφηγηθεί σε κάποιον την πλήρη ιστορία. Αλλά έχουμε στο βιβλίο τούτο και μακροσκελή λυρικό λόγο, ίσως κάπως κουραστικό για τον σύγχρονο αναγνώστη.

Οι πιο πάνω αφηγηματικές φόρμες ήταν δημοφιλέστατες στις αρχές του 19ου αιώνα και ως γνωστόν επιβίωσαν σε ποικίλες μορφές ώς τις μέρες μας ακόμη και σε ό,τι ονομάζουμε σήμερα μεταμοντέρνα μυθοπλασία. Η ίδια η μορφή του Φρανκενστάιν θα επεβίωνε της δημιουργού του, όπως ποικίλες  άλλες λογοτεχνικές μορφές έχουν απογειωθεί και αυτονομηθεί από το ίδιο το έργο – η Αλίκη (της Χώρας των Θαυμάτων) ο Αμλετ, ο Μάκβεθ, ο Δον Κιχώτης, ο Δρ. Τζέκιλ ή ο Δράκουλας. Οπως γράφει  η Τζόις Κάρολ Οουτς στον επίλογό της «εκατομμύρια άνθρωποι που δεν άκουσαν ποτέ στη ζωή τους ότι υπάρχει ένα μυθιστόρημα με τον τίτλο Φρανκενστάιν, πολλώ μάλλον ότι μια νεαρή Αγγλίδα ονόματι Μέρι Σέλεϊ, το έγραψε σε ηλικία δεκαεννέα χρονών, είναι απόλυτα εξοικειωμένοι με την εικόνα του Φράνκενσταϊν που ενέγραψε στο συλλογική φαντασία ο (ηθοποιός) Μπόρις Καρλόφ στα 1930». Σήμερα το «τέρας», πέραν του λογοτεχνικού είδους της επιστημονικής φαντασίας, τροφοδοτεί ακόμη και κόμικς και βιντεοπαιχνίδια. Αλλά το ίδιο το βιβλίο, όπως σημειώνει η Κατερίνα Σχινά στον πρόλογό της, «χαρακτηρίζεται από ειδολογική ανεξιθρησκία» όπου συνυπάρχουν τρεις διακριτές αφηγηματικές φωνές, προείκασμα των μοντερνιστικών αφηγήσεων με την αμφισβήτηση της απόλυτης αντικειμενικής αλήθειας. Μικρή σημασία έχει βέβαια αν εντοπίζουμε εδώ «το γοτθικό μελόδραμα, την ηθική παραβολή, τη ρομαντική φυσιολατρική περιπέτεια, το μυθιστόρημα ιδεών με κάποια ίχνη οριενταλισμού διάσπαρτα και στις τρεις αφηγήσεις». Το όλον είναι που στέκει με τις ποικίλες αντιθέσεις του και κυρίως τα δίπολα κοινωνίας – φύσης, επιστημονικής γνώσης – αρχαιοπρεπούς ύβρεως. Χαρακτηρίζει μια ολόκληρη εποχή, χώρια οι ιστορικές συνδηλώσεις του (λ.χ. τα πεπραγμένα της περιπετειώδους ζωής του Βύρωνα καθώς βρισκόμαστε μόλις τρία χρόνια πριν από το ξέσπασμα της Ελληνικής Επανάστασης, ή τον τραγικό θάνατο από πνιγμό του συζύγου της Μέρι, Πέρσι Σέλεϊ στα ανοιχτά των ιταλικών ακτών). Περιττό να αναφέρω την παραδειγματική μετάφραση της Σχινά που μου δίνει τη σπάνια εντύπωση ότι «το απολαμβάνει», παρά τις δυσκολίες που εγείρει το έργο (μεταξύ άλλων στην επιστημονική ορολογία).

Μέρι Σέλεϊ
Φρανκενστάιν
Μτφ. Κατερίνα Σχινά, επίμετρο Τζόις Κάρολ Οουτς, εκδ. Ψυχογιός 2019, σελ. 348
Τιμή: 15,50 ευρώ