Ο απών που μας λείπει

Προχθές σε μια εκθεσιακή αίθουσα του Εθνικού Θεάτρου τιμήθηκε η μνήμη του Αγγελου Τερζάκη σαράντα χρόνια από την εκδημία του. Συνδιοργανωτές της εκδήλωσης το Τμήμα Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών και το Εθνικό Θέατρο. Μετέχοντας προσωπικά σ’ αυτή την εκδήλωση απόρησα που στο πάνελ των ομιλητών δεν αντιπροσωπεύτηκε με ειδική ομιλία για την προσφορά του μεγάλου στοχαστή το Εθνικό Θέατρο και κυρίως η δραματική του σχολή. Τίμησαν βέβαια τον Τερζάκη ο διευθυντής του Εθνικού και ο αναπληρωτής του κ. Λιβαθηνός και Αμπαζής με εισαγωγικές ομιλίες.

Αλλά ο Τερζάκης εκτός που υπήρξε για 40 περίπου χρόνια εισηγητής ρεπερτορίου στο Κρατικό Θέατρο, χρημάτισε σε δύσκολες εποχές (με την είσοδο των Γερμανών) προσωρινός διευθυντής, αλλά άφησε ανεξίτηλα ίχνη της διδασκαλικής του ιδιοφυΐας ως καθηγητής Δραματολογίας στη Δραματική Σχολή. Κύριος συνεργάτης για χρόνια του Δημήτρη Ροντήρη, σ’ αυτόν τον άλλο μεγάλο δάσκαλο όφειλε και την καθιέρωσή του ως δραματουργού, ως εξέχοντος θεατρικού ποιητή κυρίως των βυζαντινών του δραμάτων.

Η αείμνηστη Καρέζη στους αιώνιους θεατρικούς μας καβγάδες πάντα μου θύμιζε: «Εγώ είχα δάσκαλο τον Τερζάκη!». Εξάλλου τα μαθήματά του στη Δραματική Σχολή γύρω από τα αριστουργήματα του Σαίξπηρ και των ελλήνων τραγικών αποτέλεσαν έναν περισπούδαστο τόμο με τον τίτλο «Εισαγωγή στην τραγική Μούσα», που εκτός από γενιές διψασμένων για σοφία ελλήνων φιλομαθών μεταφράστηκε στην Αμερική από τον καθηγητή στο Χάρβαρντ Θανάση Αναγνωστόπουλο και έγινε μπεστ σέλερ στην αμερικανική διανόηση με πολλαπλές εκδόσεις.

Ως δοκιμιογράφος του «Βήματος» δίπλα στον Δημαρά, τον Βενέζη, τον Φτέρη, τον Ανδρόνικο, αργότερα τον Σαββίδη και τον Μαρωνίτη εκεί στις περίφημες υποσελίδιες (της πρώτης σελίδας) θέσεις των επιφυλλίδων γαλούχησε γενιές και γενιές φανατικών για γράμματα και νέες ιδέες Ελλήνων και κυρίως νέων ειδικά της απομονωμένης επαρχίας μετά τον Εμφύλιο όπως ο γράφων. Και ο γράφων αισθάνθηκε τη μεγαλύτερη τιμή στη ζωή του, όταν ως συνεργάτης κριτικός θεάτρου του «Βήματος» τον διαδέχτηκα με σύστασή του και πήρα θέση ανάμεσα σε κείνα τα θηρία στις υποσελίδιες επιφυλλίδες.

Είχα την ευτυχία, όταν ο απομονωμένος από το πολιτικό σινάφι της εποχής Ροντήρης δημιούργησε δραματική σχολή σ’ ένα ξενοίκιαστο διαμέρισμα να διδάσκω Ιστορία Θεάτρου, ενώ ο Τερζάκης μυούσε τους μαθητές στη Δραματολογία.

Ο Καμπανέλλης ομολογούσε δημόσια πως όφειλε την παρουσία του στον Τερζάκη, προτού τον «ανακαλύψει» ο Κουν. Πράγματι, το 1956 ο Τερζάκης ως εισηγητής δραματολογίας στο Εθνικό διάβασε και σύστησε στην διεύθυνση το πρώτο έργο του μεγάλου συγγραφέα, την «Εβδομη μέρα της δημιουργίας» που είχε μεγάλη τύχη ως πρωτοεμφανιζόμενος αφού πρωταγωνίστησαν ο Γληνός και η νεαρά αριστούχος του Εθνικού Τζένη Καρέζη.

Το 1965 ο Τερζάκης διηύθυνε το έξοχο πολιτισμικό περιοδικό «Εποχές» με συμβούλους εκδόσεως τον Σεφέρη, τον Θεοτοκά, τον Σαββίδη και αρχισυντάκτη των Κωστή Σκαλιόρα. Ημουν τότε 28 ετών και είχα γράψει ένα διήγημα, μάλλον ως θεματολογία πρωτοποριακό εκείνη την εποχή. Σοφιστικέ, θα έλεγα: την «Καμπάνα». Ενας στενός μου συγγενής κρυφά το πήρε και το έδωσε στον Σκαλιόρα. Εκείνος στον Τερζάκη. Ελαβα λοιπόν έκπληκτος ένα τηλεφώνημα από τον αείμνηστο συγγραφέα που μου ζητούσε να το δημοσιεύσει στις «Εποχές» λέγοντάς μου μάλιστα ότι άλλαξε το κασέ, απομάκρυνε άλλο κείμενο και στοιχειοθέτησε την «Καμπάνα». Μου ζήτησε μάλιστα να του επιτρέψω (!) να στίξει αυτός το κείμενο. Και έτσι δημοσιεύτηκε. Οταν αργότερα έβγαλα διηγήματά μου σε τόμο και περιέλαβα την «Καμπάνα», τύπωσα μετά τον τίτλο τη φράση – αφιέρωση: «Στον Αγγελο Τερζάκη που το έστιξε»!

Οταν στη διάρκεια της δικτατορίας η Ακαδημία Αθηνών τον εξέλεξε παμψηφεί τακτικό μέλος της, αυτόν τον αμετανόητο δημοκράτη τον πήρα στο τηλέφωνο για να τον συγχαρώ. Με ευχαρίστησε και μου είπε με νόημα: «Ευχαριστώ που με πήρατε τηλεφωνικά να με συγχαρείτε». Τον διαβεβαίωσα πως έσπευσα να τηλεφωνήσω μόλις το πληροφορήθηκα και θα ακολουθούσε επιστολή μου. Είχε, αυτός ο σεμνός άνθρωπος που πήρα τηλέφωνο, ανάγκη να υπάρχει γραπτό ντοκουμέντο των συγχαρητηρίων του. Στην εκδήλωση πρόσφατα που παρέστη και μίλησε ο γιος του, σημαντικός συνθέτης, με διαβεβαίωσε πως το γράμμα μου είναι στο αρχείο.

Ως συγγραφέας είχε υποστεί άδικη κριτική από τους κριτικούς της εποχής του γι’ αυτό κι όταν ανέλαβε τη στήλη της θεατρικής κριτικής στο «Βήμα» όπου τον διαδέχτηκα, υπήρξε πάντα επιεικής κριτικός. Οι κριτικές του, έξοχα κείμενα στην ανάλυση του έργου, γινόντουσαν δασκαλίστικα θωπευτικές για τους συντελεστές, οι περισσότεροι από τους οποίους υπήρξαν σπουδαστές του στη Δραματική Σχολή του Εθνικού (από τον Βόκοβιτς και τον Αλεξανδράκη έως την Καρέζη, τη Βουγιουκλάκη, τον Παπαμιχαήλ, τον Φασουλή, την Παπακωνσταντίνου, κ.ά.).

Σ’ ένα του μυθιστόρημα γράφει: «Απεχθάνομαι αυτούς που δεν αμφιβάλλουν». Απηχούσε την εξαίσια σε βάθος σκέψη του Καρτέσιου: «Για τα πάντα αμφιβάλλω. Για το μόνο που δεν αμφιβάλλω είναι η αμφιβολία μου»!