Οταν η «ορχήστρα» παίζει Ιστορία

Σαν συνέχεια αλλά και με απόλυτη αυτονομία, συγχρόνως, η νέα παραγωγή των αδελφών Λιγνάδη στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνώνκαταπιάνεται με την δεύτερη φάση του Πελοποννησιακού Πολέμου. Είναι η Σικελική Εκστρατεία (415 – 413 π.Χ.), γραμμένη από τον Θουκυδίδη, με την παράσταση να αντλεί το υλικό της από το 6ο, το 7ο και μέρος του 8ου βιβλίου.

Εναν χρόνο μετά την έκπληξη και την επιτυχία που προκάλεσαν εντός και εκτός Ελλάδας τα πρώτα «Μαθήματα Πολέμου» (βιβλία 1-5), επιστρέφουν, με νέο υλικό, στο Μέγαρο. Ο Δημήτρης Λιγνάδης προσθέτει έναν ακόμα κρίκο στην αλυσίδα της θεατρικής αναπαράστασης της Ιστορίας, με σταθερούς συνοδοιπόρους τον Γιάννη Λιγνάδη και την Ανδρονίκη Μακρή.

Τα «Μαθήματα Πολέμου ΙI: Σικελικά Δράματα» παρακολουθούν τα κύρια σημεία της πλέον δραματικής φάσης του πολέμου για την Αθήνα: από τη μεγάλη ιδέα της αθηναϊκής κυριαρχίας ώς την απόλυτη, πολιτική και στρατιωτική συντριβή της, με τις συγκρούσεις στη Σικελία. Μια πραγματική τραγωδία που σήμανε μαζί και το τέλος του επεκτατικού οράματος.

Με το «πρωταγωνιστικό» δίπολο Αλκιβιάδης – Νικίας να ηγείται της εκστρατείας, η παράσταση παίζει ανάμεσα στο πρόσωπο και το σύνολο, το άτομο και τον λαό, και κάνει την Ιστορία θέατρο. Για άλλη μια φορά η εισαγωγική ομιλία της δρος Ανδρονίκης Μακρή, με την απλότητα, την αμεσότητα, αλλά και την ακρίβειά της, γίνεται ένα χρήσιμο προοίμιο – για γνώστες και μη.

Με μέγιστη δυσκολία, όπως έχει επισημάνει ο φιλόλογος Γιάννης Λιγνάδης (υπογράφει τη μετάφραση και τη δραματουργία), την επιλογή και σύνθεση του πρωτότυπου υλικού και πώς το «ζώον» δεν θα γίνει «τέρας», η παράσταση δεν αποτελεί μια απλή συρραφή κειμένων. Εκμεταλλευόμενη τη «θεατρικότητα» ή καλύτερα το δραματουργικό υπόβαθρο του λόγου του Θουκυδίδη, μετατρέπει τη σκηνή σε πεδίο μάχης και σ’ αυτό συμβάλλει η επιλογή των σκηνών με ένταση, δράση και συναίσθημα. Και, πάνω απ’ όλα, η σκηνοθετική αντίληψη του Δημήτρη Λιγνάδη. Αυτή τη φορά το κείμενο αφορά ένα ιστορικό γεγονός κι αυτό είναι που προσδίδει στην παράσταση ενιαία δομή, άρα και μεγαλύτερη εμπλοκή.

Με τον χάρτη που απεικονίζει τον τόπο της σύρραξης, στο βάθος της σκηνής, και τα λίγα σκηνογραφικά στοιχεία και αντικείμενα, η θεατρική ομάδα, ντυμένη σχεδόν ομοιόμορφα (με κοστούμια), ξετυλίγει τα γεγονότα. Κι όποτε χρειάζεται, με απλές αλλά καίριες αλλαγές, μεταβάλλει το τοπίο για να ακολουθήσει τη δράση. Τα βιβλία γίνονται οχυρό, οι μπότες σύμβολο σύρραξης, το σκοτάδι πεδίο μάχης μαζί με τη χρήση της πλατείας της αίθουσας. Και η μουσική του Θοδωρή Οικονόμου – το πιάνο ζωντανά επί σκηνής – αν και υπαινικτική, καθορίζει τον χώρο και τον χρόνο.

Ο λόγος του Θουκυδίδη ακούγεται με σαφήνεια, καθαρότητα, αλλά και θεατρικότητα, καθώς οι ηθοποιοί, ένα ενδιαφέρον παζλ νέων ανθρώπων, ενσωματώνονται πλήρως στη δράση, αποδίδοντας καταστάσεις, εντάσεις και συναίσθημα. Η συμβολή του ίδιου του σκηνοθέτη και ηθοποιού πάνω στη σκηνή, πιο διακριτική από τα πρώτα «Μαθήματα», έχει τη θέση «μαέστρου» ορχήστρας.

Δεν είναι αμιγές θέατρο τα «Μαθήματα Πολέμου» – και πώς θα μπορούσε. Είναι όμως μια βαθιά ματιά πάνω στην ιστορική πραγματικότητα με τρόπο καθηλωτικό, άρα θεατρικό. Οσο για τον παιδευτικό χαρακτήρα του όλου εγχειρήματος, μακάρι να μπορούσε να αποτελέσει παράδειγμα προς (σχολική) μίμηση.

Το παρασκήνιο της Τρίτης
Ο πάντα επίκαιρος Ιονέσκο
Δύο παραστάσεις της «Φαλακρής τραγουδίστριας» που παίζονται ταυτόχρονα αυτή την εποχή στην Αθήνα – στη Β΄Σκηνή του θεάτρου της Οδού Κεφαλληνίας και στο Θέατρο Τέχνης Κάρολος Κουν της οδού Φρυνίχου, και άλλη μία, με «Το Μάθημα» («Τω Μάθειμα», στο Bios), έρχονται να επιβεβαιώσουν τη διαχρονικότητα του Ευγένιου Ιονέσκο. Και τα δύο αυτά έργα, που βρίσκονται στην αφετηρία της πορείας του, γραμμένα το 1948 και το 1951, αντιστοίχως, εκφράζουν ουσιαστικά το σύμπαν που δημιούργησε, αφήνοντας ένα ανεξίτηλο αποτύπωμα.
Είκοσι πέντε χρόνια μετά τον θάνατο του γαλλορουμάνου θεατρικού συγγραφέα (1912-1994), ενός εκ των βασικών θεμελιωτών του Θεάτρου του Παραλόγου, και το πνεύμα των έργων του μοιάζει να ταιριάζει στην εποχή μας, και όχι μόνον. Πολυγραφότατος και ενίοτε φλύαρος, με χιούμορ, πικρό και μαύρο, με έντονη σαρκαστική διάθεση, είδε τη ζωή μέσα από την παράλογη διάστασή της, δηλαδή όπως ακριβώς είναι. Χωρίς κανέναν δισταγμό αποδόμησε κάθε σταθερά της κοινωνίας, ξεκινώντας από την ίδια την οικογένεια, για να περάσει, στη συνέχεια, στην εξουσία του δασκάλου (το κάνει με υψηλή μαεστρία στο «Μάθημα»), αλλά και του πολιτικού («Καρέκλες», «Το παιχνίδι της Σφαγής»…). Η ψευτιά και η υποκρισία έγιναν στα χέρια του η πρώτη ύλη για να αντιστρέψει τους όρους της ζωής.
Αυτό όμως που χαρακτηρίζει το σύνολο και τη βάση του έργου του, είναι ο τρόπος που χρησιμοποίησε τη γλώσσα: Αρνούμενος την αξία των λέξεων, απέδειξε με τον ευφυή του τρόπο το κενό της σημασίας τους. Ανέδειξε, όσο κανείς, το αδιέξοδο της επικοινωνίας, αφήνοντας στον Μπέκετ, τον «φιλόσοφο» του Παραλόγου, να διαχειριστεί το κενό της ίδιας της ύπαρξης.
Αν και στο πρώτο ανέβασμά της στο Παρίσι, τον Μάιο του 1950, η «Φαλακρή τραγουδίστρια» αποδοκιμάστηκε από κοινό και κριτικούς (Θέατρο των Υπνοβατών, σκηνοθεσία Νικολά Μπατάιγ), ο Ιονέσκο δεν έδειξε να πτοείται. Σήμερα άλλωστε αποτελεί το διασημότερο δημιούργημά του. Τα έργα του φιλοξενήθηκαν από μικρές περιθωριακές σκηνές, ο ίδιος άρχισε να τα «εξηγεί» δίνοντας διαλέξεις. Ετσι όταν ήρθαν τα μεγάλα έργα της ωριμότητάς του, με κορυφαίο τον «Ρινόκερο» (και τα «Ο βασιλιάς πεθαίνει», «Δολοφόνος χωρίς αμοιβή», «Η πείνα και η δίψα»), ήρθε και η διεθνής του αναγνώριση. Οταν πέθανε ήταν μέλος της Γαλλικής Ακαδημίας (από το 1970) ενώ είχε λάβει διακρίσεις και βραβεία.