«Οι πολιτικοί σήμερα είναι ακαλλιέργητοι»

Με τη Σοφία Φιλιππίδου μπορείς να κουβεντιάζεις ώρες, χωρίς να χάσεις το ενδιαφέρον σου αν και αυτό δεν είναι και το πιο εύκολο πράγμα όταν μετέπειτα κληθείς να απομαγνητοφωνείς τη συνέντευξη μαζί της. Με γρήγορο και συγκροτημένο λόγο – και εκείνο το απίθανο «ρ» στην εκφορά της – η ίδια σήμερα σημειώνει ένα ώριμο βήμα στη σκηνοθεσία με το έργο «Μελάχρα» του Παντελή Χορν στο θέατρο Σταθμός ενώ δεν σταματάει να μελετά τους κλασικούς συγγραφείς του τόπου μας αλλά και του κόσμου, με μια ιδιαίτερη αγάπη στον Μέλβιλ – ίσως αναζητώντας και με τελικό τρόπο τη δική της φόρμα στο έργο (ή έργα;) που γράφει. Ηθοποιός πρώτης γραμμής, με μεγάλους ρόλους και επιτυχίες και με μεγάλη ισορροπία σε κωμικούς μα και δραματικούς χαρακτήρες, η Φιλιππίδου δεν μοιάζει να αρκείται ποτέ στο σκαλί που φτάνει, αλλά πάντα προεργάζεται για το επόμενο, χωρίς βεβαιότητες αλλά με μια ιδιότυπη μέθοδο στην έρευνά της πάνω στα έργα και στους χαρακτήρες που εμψυχώνει ή που καθοδηγεί να πράξουν οι ηθοποιοί που εργάζονται υπό τη δική της σκηνοθετική μπαγκέτα. Με πάνω από 40 χρόνια στο θέατρο, με συνεργασίες και συμπράξεις με μεγάλους δασκάλους και εντός του ρεύματος της Μεταπολίτευσης που έπιασε το νήμα της ελευθερίας και του πειραματισμού στις σκηνές της Θεσσαλονίκης και της Αθήνας, μεταφράζει, διαβάζει μανιωδώς εφημερίδα, γράφει (έχει υπάρξει και χρονογράφος στον Τύπο), ενώ  πλέον με το να είναι η ίδια το «μέσο», στήνει τον δικό της κόσμο σκηνοθετικά, μεταδίδοντας και μια πλούσια πείρα και τεχνοτροπία που το πιθανότερο είναι πως αρχίζει και λείπει στη σημερινή εποχή της τόσο απελπιστικής διάθεσης για έκφραση.

Ο χρόνος είναι το πιο πολύτιμο πράγμα που έχουμε;

Ναι μεγαλώνοντας είναι. Προσωπικά νιώθω πως δεν θα προλάβω, επειδή έχω να τελειώσω ένα εργόχειρο – αυτή είναι η αγωνία μου!

Εργόχειρο;

Δεν είναι ακριβώς έργα, μικρά ή μικρότερα είναι μια εικόνα που θέλω πολύ να τελειώσω. Σαν τη γιαγιά μου, που είχε ένα εργόχειρο αλλά δεν πρόλαβε να κάνει τον ουρανό, δεν πρόλαβε ή δεν είχε τα νήματα. Ετσι είναι η ζωή μας, και όταν λέω ότι δεν θα προλάβω να το τελειώσω, δεν είναι πως θέλω να ανεβάσω κι αυτό ή το άλλο, αλλά να συμπληρώσω κάτι, ξεκινώντας απ’ τα παιδικά μου χρόνια. Και το πιστεύω γιατί δεν τελειώνουμε εύκολα με αυτό το θέμα στη ζωή μας.

Ποιο θέμα;

Με το θέμα της δημιουργίας. Ξέρεις, κάνοντας ένα έργο δεν τελειώνουμε, πάντα δημιουργούνται νέες απορίες.

Υπάρχει και κάτι που θα θέλατε να κάνετε, ένα κείμενο;

Σε επίπεδο πρακτικό ναι. Εχω μεταφράσει τον «Γυάλινο Κόσμο» και είναι μέσα στα σχέδιά μου, να το σκηνοθετήσω και να παίξω επιτέλους αυτή την υπέροχη γυναίκα, όπως εγώ την αντιλαμβάνομαι, γιατί πιστεύω πως είναι με ένα τρόπο δραματική. Αυτή την κωμική δραματικότητα της ηρωίδας θέλω να ερμηνεύσω. Αυτό είναι ένα μικρό σχέδιο, το θέμα είναι να ολοκληρώσω αυτό που θέλω να γίνω. Αυτό που είναι πιο κοντά στη φύση μου. Η ζωή μας και η καθημερινότητα δεν μας αφήνει να γίνουμε ακριβώς αυτό που είναι η φύση μας.

Τι είστε;

Πάντως δεν είμαι επαγγελματίας σε κάτι, δεν άνοιξα ποτέ μαγαζί.

Επιστρέφουμε σε μια παιδικότητα όσο μεγαλώνουμε;

Ως πηγή χαράς. Τα παιδικά μας χρόνια πάντα μας εμπνέουν, επειδή εκεί υπάρχουν οι απορίες, η αφέλεια, η χαρά πριν ακόμη επέμβουν τα σχολειά και η κοινωνία και μας μάθουν πως η μαμά έχει δύο μάτια, ο μπαμπάς έχει δύο πόδια. Τα παιδικά μας χρόνια πρέπει να τα διαφυλάξουμε και γι’ αυτό έχουν γράψει όλοι οι μεγάλοι δημιουργοί. Αυτό το παιδί μέσα μας κρατάει ζωντανό. Μας διασώζει στις δύσκολες στιγμές.

Γιατί αλήθεια σκηνοθετείτε το έργο «Μελάχρα»; Τι σας ιντρίγκαρε;

Πρώτα πρώτα πως το έργο παίχτηκε το 1909. Πριν από 110 χρόνια και κατέβηκε σε μια ή τέσσερις μέρες.

Γιατί;

Κρίθηκε αυστηρά και μάλλον ήταν αποτυχία. Διάβασα τις κριτικές. Κρίθηκε αυστηρά ο συγγραφέας, λιγότερο οι αδελφές Κοτοπούλη. Φαίνεται πως ίσως το έργο περπάτησε σε γραφικότητες, ίσως επιθυμούσαν μέσα σε τσιγγάνικη ζωή να δείξουν μια ανεμελιά. Ομως ο Παντελής Χορν δεν χρησιμοποιεί τους τσιγγάνους για να μιλήσει για τη ζωή τους αλλά αυτή ακριβώς η ζωή ενδείκνυται για μεγάλους συμβολισμούς. Το ίδιο έκανε και ο Κωστής Παλαμάς με τον Δωδεκάλογο του Γύφτου. Ντύθηκε τσιγγάνος για να μιλήσει για την ελευθερία και τα όριά της. Το ίδιο έκανε ο Λόρκα. Μιλάει για φύση, για πρωτογονισμό που τον έχουμε λησμονήσει, κάτι βακχικό που δεν του δίνουμε τη σημασία. Ερχεται ο Διόνυσος στις Βάκχες και λέει: γιατί με ξεχάσατε; Υπάρχει ένα στοιχείο μέσα μας, βακχικό. Αλλιώς αντιλαμβάνονται την επιθυμία οι τσιγγάνοι. Ο γεροσιδηρουργός έχει μια όμορφη γυναίκα αλλά τον αφήνει να πηγαίνει με τον νεαρό. Αυτό διαταράσσεται όταν η Μελάχρα που ερωτεύεται τον νεαρό. Ολα αυτά στις μικροαστικές κοινωνίες δεν εκφράζονται έτσι, με τον καθωσπρεπισμό. Γουστάρω να μιλήσω κι εγώ γι’ αυτό το πράγμα. Για το βιολί της μοίρας που το είχε ένας ερημίτης σε μια σπηλιά και που συμβολίζει πως η γυναίκα υποτάσσεται στον άνδρα. Πράγματα που συμβαίνουν αλλά δεν τα λέμε, όπως τα θέματα υποταγής.

Σκηνοθετείτε πια. Πώς είναι να μεταπηδά ο ηθοποιός στη σκηνοθεσία;

Δεν νομίζω πως είναι μεταπήδηση, δεν άνοιξα το ένα μαγαζί και έκλεισα το άλλο, είναι μια συνέχεια του ψαξίματός μου να βρω τον εαυτό μου. Η σκηνοθεσία είναι γοητευτική αφού περιέχει όλες τις τέχνες, αυτό με γοητεύει, τα τελευταία δέκα χρόνια που δημιούργησα τις προϋποθέσεις, μόλις άκουσα την φωνή που μου είπε είσαι έτοιμη, το έκανα, γιατί προσωπικά πάω και με τις φωνές μου.

Ωραία ατάκα!

Ε, να ακούμε και λίγο μέσα μας. Ακούω και διαβάζω ότι γίνεται γύρω. Πριν από 10 χρόνια η φωνή ήταν πολύ έντονη, να είμαι ελεύθερη που είναι δύσκολο. Να είμαι ανεξάρτητη, που επίσης είναι δύσκολο. Να δημιουργώ με τα χέρια και το μυαλό μου έργα. Τώρα το κατάφερα. Γιατί δούλεψα πολύ σκληρά ως ηθοποιός και έγινα το μέσο μου. Για αυτό έκανα τώρα πρώτη φορά αίτηση για χορηγία στο υπουργείο Πολιτισμού, στην ζωή μου.

Δάσκαλοί σας;

Είναι οι μεγάλοι πεθαμένοι από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, οι φιλόσοφοι, μετά περνάμε στην νεότερη εποχή με τον Μπρετόν, αγαπώ πολύ τον σουρεαλιστικό κίνημα όλη αυτή την παρέα, με τρελαίνει, όλους τους μεγάλους συγγραφείς. Αυτούς που πονάνε για να γράψουν: τρέχει αίμα στα δάχτυλά τους για να γράψουν.

Ο Κουν, ο Βογιατζής;

Τον Κουν τον γνώρισα από τη δουλειά του. Η σχέση μου μαζί τους είναι μέσα από τη δουλειά τους, βάθυναν στα πράγματα και θέλω να τους φτάσω.

Ο πρώτος που δουλέψατε;

Στη Θεσσαλονίκη, ο Γιώργος Εμιρζάς. Κάναμε τη Φαύστα του Μποστ. Και η πρώτη μου γνωριμία μου με ανθρώπους στην Αθήνα, ήταν το ’72: ο Λουκιανός Κηλαηδόνης, η Βαγενά, ο Γιάννης Φλερύ που με αγάπησε γιατί ήμουν καλή στην κίνηση. Αυτή ήταν η πρώτη μου επαφή. Με αγάπησε επίσης πολύ ο Μποστ. Μου είχε πει πως «τη Μαμά Ελλάδα χωρίς να το ξέρω ίσως την έγραψα πάνω σου».

Πώς ήταν;

Ηταν απόλυτος. Ελεγε μια κουβέντα και την εννοούσε, ιδιοφυΐα, Μεγάλος έλληνας σουρεαλιστής. Αυτό που έκανε ήταν ιδιοφυές, χαρακτηρίστηκα και «μποστική», μια ομοιότητα μια συγγένεια που έγινε χωρίς να το ξέρω, απλώς ήξερα τα σκίτσα του. Ο πατέρας μου τον αγαπούσε, απήγγειλε κείμενά του.

Πώς τον γνωρίσατε;

Τον γνώρισα στη Θεσσαλονίκη, ήλθε να δει τη Φαύστα του. Μετά ξαναέπαιξα εργα του. Με αγαπούσε πολύ. Πες πώς παίζομαι, δείξε πως παίζομαι, μου έλεγε. Ξέρω τη Φαύστα απέξω.

Πότε κατεβαίνετε Αθήνα;

Το 1985, κάτω από μια πίεση προσωπική και επαγγελματική. Μου λέγανε «Ελα. Τι κάθεσαι;». Είχα άλλη άποψη για το θέατρο, μέσα από αυτό είχα και μια ψευδαίσθηση πως θα άλλαζα με αυτοθυσία τον κόσμο. Είχαμε μια πίστη, ομαδικά, ήμουν μέσα σε αυτό. Μπορεί να μην αλλάξαμε τον κόσμο, αλλά εγώ άλλαξα. Αλλάζω ακόμη με την αναζήτηση.

Πρώτη παράσταση στην Αθήνα;

Στο Ζουμ της Πλάκας, το Σατιρικό Καμπαρέ με Μπέζο, Ζαχαράκη, Μεντή, Κρούσκα, Στέργιογλου. Γράφω και νούμερα τότε ενώ η σκηνοθεσία ήταν συλλογική. Μετά από αυτό έγινε πανικός με το όνομά μου, ο ανιχνευτής ταλέντων ο Βαγγέλης Λειβαδάς με κάλεσε, επειδή έγραφα και έπαιζα, μου έδωσε αμέσως σόλο σε επιθεώρηση.

Γενιά σας ποια θεωρείτε;

Ξεκίνησα το ’70, αλλά εντάχθηκα στη δεκαετία του ’80 επειδή άρχισα να εγγράφομαι εντός των τειχών, τότε που κατέβηκα, τα προηγούμενα 15 χρόνια υπάρχουν ως μνήμη αλλά εγώ αυτά αναζητώ πάλι να βρω. Τα χρόνια της Θεσσαλονίκης με τις πιο δυνατές ομάδες: Θεατρικό Εργαστήρι και Πειραματική Σκηνή.

Είχατε μεγάλους ηθοποιούς ως γενιά.

Ναι βέβαια.

Πού είναι σήμερα;

Καθένας πήρε έναν προσωπικό δρόμο. Δεν ξαναβρεθήκαμε ποτέ να σκεφτούμε τη δυνατότητα να κάνουμε όλοι μαζί πάλι κάτι.

Σήμερα;

Σήμερα υπάρχει μια απελπιστική ανάγκη έκφρασης.

Δεν υπήρχε τότε;

Μπορεί αλλά υπήρχαν φραγμοί. Τα οικονομικά και άλλα, δεν επέτρεπαν να εκφράζεται ο καθένας όπως θέλει, όλα ήταν τακτοποιημένα σε 20 δομές, η οικονομική καταστροφή αφαίρεσε και κέρδη από το θέατρο, έτσι έσπασε το φράγμα. Νιώθω πως είμαστε ένα ποτάμι χωρίς κανένα εμπόδιο να σταματήσει το νερό.

Καλύτερα;

Είναι ένα φαινόμενο.

Εκδημοκρατισμός;

Δεν είναι δημοκρατία. Είναι μια πολυτέλεια να πληρώνεις για να εκφράζεσαι. Εγώ τις δουλειές μου τις κάνω με δικά μου χρήματα, τα λεφτά από επιχορήγηση δεν φτάνουν, τα νέα παιδιά σκηνοθετούν απ’ το υστέρημά τους.

Μπορεί να ζήσει ένας ηθοποιός;

Οχι από το θέατρο. Από γονείς ή χορηγούς. Φυσικά υπάρχουν μεγάλα κέντρα π.χ. το Εθνικό, που εργάζονται με μια αξιοπρέπεια αν και αυτή η λέξη δεν με γοητεύει.

Ζήσατε από το θέατρο ως γενιά.

Εγινε φούσκα, στην τηλεόραση, δεν αντιστοιχούσαν σε αυτό που έγινε. Δέκα χιλιάρικα ανά επεισόδιο. Δεν πήρα ποτέ τέτοια χρήματα, τα μαθαίνω εκ των υστερών και ζαλίζομαι.

Δικό σας έργο έχετε γράψει;

Οχι ακόμη. Θεωρώ πως πρέπει να γράφουμε πάνω στις κλασικές δομές. Διαβάζω τους κλασικούς και κωλώνω. Δεν είμαι έτοιμη για την αποδόμηση. Τόσο πολύ τους θαυμάζω που δεν τολμάω. Επειδή δεν μπορούμε να τους φτάσουμε προχωράμε συνήθως σε κάποια είδους αποδόμηση για την οποία εγώ δεν είμαι έτοιμη.

Οι τάσεις σήμερα ποιες είναι;

Μοιάζει με το ’70. Υπήρχαν και οι ιδεολογίες τότε, υπήρχε ένας αέρας, ήμασταν οι πρώτοι που το αναπνεύσαμε, είχαμε και μια ευθύνη. Σήμερα δεν υπάρχει ανάγκη τέτοιας ευθύνης, ούτε ανάγκη εμβάθυνσης, ούτε εμείς ήμασταν ιδιοφυΐες. Μοιάζει στο ότι πειραματίζονται. Σήμερα βέβαια υπάρχει η αποδόμηση.

Τι είναι;

Δεν θέλουμε να συστήσουμε τον συγγραφέα, τον Σαίξπηρ, αλλά να χρησιμοποιήσουμε το όνομά του και να κάνουμε δικές μας φόρμες με αφορμή τον Σαίξπηρ.

Αν έχει μελέτη έχει ενδιαφέρον;

Δεν νομίζω πως υπάρχει χρόνος, όλη μου τη ζωή έφαγα και έχω άγχος για τις εκκρεμότητες. Κατάφερα και διάβασα τον Μόμπι Ντικ και είμαι πολύ χαρούμενη. Δεν μπορώ ακόμη να τελειώσω τον Προυστ. Είναι ένα στοίχημα.

Facebook έχετε πάντως.

Ναι βέβαια έχω. Στην περίπτωση μου βρήκα τρόπο να επικοινωνώ τη δουλειά μου· για μένα πάντα βέβαια οι εφημερίδες είναι το παν. Γουστάρω πολύ τις εφημερίδες. Δεν είναι μόνο τα κείμενα αλλά και το παιχνίδι μεταξύ των δημοσιογράφων, των αρθρογράφων, των επιστολών.

Κριτική υπάρχει σήμερα ή μόνον δημόσιες σχέσεις;

Πάντα υπήρχε αυτό, αλλά υπήρχαν και παραινέσεις μέσα από την κριτική. Για μένα πρέπει να ξεκινάει κανείς από την εφημερίδα. Τα σάιτ είναι αδύναμα παρακλάδια του κορμού των εφημερίδων. Δεν είμαστε εκδότες επειδή έχουμε ένα σάιτ, ή ένα χρονολόγιο. Αυτό είναι επιπολαιότητα.

Η επιθεώρηση, η πολιτική ορθότητα και το… ρουσφέτι

Επιθεώρηση γράφεται σήμερα;

Η επικαιρότητα καλύφθηκε από την τηλεόραση, ακόμη και οι ίδιοι που κάνουν εκπομπές, είναι προϊόντα σατιρικά. Μόνοι τους αυτοαναιρούνται. Τι να κάνει η επιθεώρηση; Μόνο να ξαναγίνει αριστοφανική. Να πιάσει μια έννοια, για την ελευθερία ας πούμε. Να φτιάξει εκ νέου μια Ουτοπία, να γράψουμε πάνω σε αυτά τα χνάρια.

Μια έννοια;

Ελευθερία, φιλία, έρωτας. Αγάπη.

Το πολιτικώς ορθό;

Είναι ένας δυνατός παράγοντας αυτολογοκρισίας. Με απασχολεί γιατί είναι ένα ανάχωμα στον τρόπο που εκφράζομαι, οι ηθοποιοί είμαστε ευαίσθητοι, άρα ποτέ δεν θα ήμουν ρατσίστρια ή κατά των γυναικών, παρ’ όλα αυτά προσέχω πώς μιλάω.

Ασχολείστε με την Πολιτική;

Με νοιάζει πολύ η Πολιτική. Η μονοτονία του εγκλήματος. Σαν ένας σχιζοφρενής με 35 σφυριές, ενώ ο εχθρός έχει πεθάνει με την πρώτη. Είναι στα κάτω της η Πολιτική. Δεν μου αρέσει που δεν είναι καλλιεργημένοι οι πολιτικοί. Οι παλιοί ήταν μεγάλοι και δεν ήταν τυχαίοι. Οταν διαβάσεις τους λόγους τους βλέπεις ένα βάθος. Λάθη κάνανε, παρ’ όλα αυτά όμως οι λόγοι τους ακόμη κι αν τους γράφανε άλλοι, αυτοί ήταν καλλιεργημένοι. Οχι ότι δεν κάνουν λάθη οι διαβασμένοι. Δεν μου αρέσει να με χαϊδεύουν και να μου τάζουν οι πολιτικοί. Μισώ το ρουσφέτι. Να κατέβει από τα ράφια ως προϊόν.