Τα ερωτήματα για τον πολιτισμό και η παρηγοριά

Αγαπητή μου Ευρώπη

Πρώτα πρώτα πρέπει να ξεκαθαρίσω σε ποιον απευθύνομαι. Σίγουρα όχι στους μανδαρίνους των Βρυξελλών και του Λουξεμβούργου. Ούτε βέβαια σε μια απρόσωπη γεωγραφική έννοια.

Μάλλον θέλω να μιλήσω έμμεσα σε κάποιους γερμανούς, γάλλους, ισπανούς φίλους, που μαζί τους μοιράζομαι την ευρωπαϊκή μου ταυτότητα.

Αυτοί βέβαια ποτέ δεν θα διαβάσουν αυτά που γράφω, για τον απλούστατο λόγο ότι δεν μιλούν ελληνικά.

Εδώ βρίσκεται λοιπόν το πρώτο σημείο που θέλω να σου επισημάνω: γιατί εγώ, όπως και αρκετοί άλλοι Ελληνες, μιλώ και καταλαβαίνω δύο ή και τρεις ευρωπαϊκές γλώσσες, ενώ ποτέ κάποιος γερμανός ή γάλλος όμοιός μου δεν μιλά ελληνικά;

Εδώ μπαίνει το θέμα της ευρωπαϊκής περιφέρειας και της γλωσσικής απομόνωσης.

Αυτό, αγαπητή μου Ευρώπη, έχει πολλές συνέπειες. Οποιος δουλεύει στον πολιτισμό (βιβλίο, θέατρο, σινεμά) την έχει νιώσει στο πετσί του αυτή την απομόνωση.

Δεν θα μιλήσω σε αυτό το γράμμα για τις ελληνικές κακοδαιμονίες που συντηρούν με πείσμα την πολιτισμική περιθωριοποίηση της χώρας.

Αν λοιπόν αφήσουμε στην άκρη τα λαϊκιστικά κλισέ περί αρχαίας κληρονομιάς και γραμματείας (αυτά τα αφήνω στην Ελλάδα των συνταγματαρχών, στους άσχετους, στο ΚΑΣ και στους εκάστοτε υπουργούς Πολιτισμού), αν αφήσουμε κατά μέρος αυτόν τον αφελή κομφορμισμό, τότε μπορούμε να θέσουμε καίρια ερωτήματα, σημαντικά για τον σημερινό, ζωντανό πολιτισμό, όπως:

Γιατί εγώ (φυσικά όχι μόνο εγώ) γνωρίζω τον Τόμας Μαν, τον Γκίντερ Γκρας, τον Μισέλ Ουελμπέκ, τον Ζορζ Περέκ και οι όμοιοί μου Ευρωπαίοι δεν θα διαβάσουν ποτέ Νίκο Γαβριήλ Πεντζίκη; Δεν θα ακούσουν ποτέ, καταλαβαίνοντας τους στίχους, το «Βρώμικο ψωμί» και τα «Δέκα χρόνια κομμάτια»;

Ενώ εγώ ξέρω απέξω τραγούδια του Μπίρμαν και του Μπρασένς; Γιατί ο Αναγνωστάκης, ο Ιωάννου, ο Παπαγιώργης δεν θα μεταφραστούν ποτέ; Και δεν εννοώ τα ελάχιστα και τυχαία που συμπεριλαμβάνονται σε κάποιες σπάνιες ανθολογίες / ποτ πουρί.

Πώς θα συνομιλήσω επί ίσοις όροις με τους όμοιούς μου Ευρωπαίους, αγαπητή Ευρώπη, όταν εγώ τους γνωρίζω τόσο καλά, αυτοί όμως ξέρουν για μένα τα στοιχειώδη;

Απευθύνομαι σε σένα για να μην μπλέξω σε μίζερες, καταθλιπτικές και αδιέξοδες συζητήσεις με τους συμπατριώτες μου περί κρατικής πολιτικής βιβλίου, εξαγωγής των πολιτισμικών μας αγαθών (αυτό το τελευταίο ανακαλύφθηκε τα χρόνια της κρίσης, λες και θα εξάγουμε στη Λαχαναγορά του Μονάχου νωπά ποιήματα, διηγήματα και τραγούδια) και άλλες τέτοιες ανοησίες.

Απευθύνομαι σε σένα, γιατί εσύ για μένα είσαι με όλα τα στραβά σου ανοιχτόμυαλη, κοσμοπολίτισσα και μποέμισσα (που θα ‘λεγε κι ο Τσιτσάνης). Είσαι η παρηγοριά μου.

Θέλω λοιπόν να σου εκμυστηρευτώ κάτι: τα τελευταία σαράντα χρόνια προσπαθώ να συμφιλιώσω μέσα μου και γύρω μου δύο γλώσσες, δύο νοοτροπίες, δύο πολιτισμούς ευρωπαϊκούς αλλά αρκετά διαφορετικούς: τον ελληνικό και τον γερμανικό. Δεν το κάνω από παραξενιά, η βιογραφία μου με αναγκάζει.

Με την ολιγότητά μου (και δεν το λέω σεμνότυφα, το εννοώ κυρίως αριθμητικά) προσπαθώ στη μικρή κοινότητα όπου εργάζομαι και ζω, να καρποφορήσει αυτή η ώσμωση των δύο νοοτροπιών. Με πενιχρά αποτελέσματα, είναι αλήθεια. Οι προκαταλήψεις και τα εθνικιστικά αντανακλαστικά στον πολιτισμό (μιλώ βέβαια πάντα για το θέατρο) είναι δυστυχώς πολύ ισχυρά.

Εύκολα γλιστρούν ηθοποιοί, σκηνοθέτες, δραματουργοί στον βολικό κομφορμισμό του εθνικιστικού αυτονοήτου, στη θαλπωρή του επαρχιωτισμού. Και με αυτό εννοώ όλους τους Ευρωπαίους ανεξαιρέτως, είτε από τις μητροπόλεις είτε από την περιφέρεια.

Τις λίγες πάντως φορές που όλα αυτά ξεπερνιούνται και γίνεται μια ουσιαστική συνάντηση / συνεύρεση, τότε για μένα απαντιέται το ερώτημα: γιατί, Ευρώπη;

Αν κάποιες φορές δεν είχα ζήσει αυτή την εμπειρία της διευρωπαϊκής ελευθεριότητας, όπου ο καθένας ξεπερνάει τον εαυτό του για να συναντήσει μέσω του ξένου έναν άλλο, διαφορετικό εαυτό, καινούργιο, πιο ενδιαφέροντα, τότε ίσως πίστευα ότι το ευρωπαϊκό εγχείρημα είναι μόνο οικονομική ιδιοτέλεια και παχιά λόγια.

Στο χέρι σου είναι, αγαπητή μου Ευρώπη, να διαλέξεις κι εσύ τι προκρίνεις: τη γραφειοκρατία και τον οικονομισμό ή τις ελεύθερες συναντήσεις ανθρώπων, ιστοριών, γλωσσών, ποιημάτων, παραμυθιών, βιογραφιών κ.λπ.;

Από την πλευρά μου πάντως, αγαπητή μου, ελπίζω να συνταξιδέψουμε ώς το τέλος της μικρής ζωής μου.

Ο Ακύλλας Καραζήσης είναι ηθοποιός και σκηνοθέτης