Η εβδομηκοστή επέτειος

Στις αρχές Απριλίου εορτάστηκε στην Ουάσιγκτον η 70ή επέτειος της υπογραφής του Βορειοατλαντικού Συμφώνου, που δημιούργησε το ΝΑΤΟ, τη μακροβιότερη στρατιωτική συμμαχία, ως διεθνούς οργανισμού, στην ιστορία των Διεθνών Σχέσεων.  Ωστόσο, η σπουδαιότητα της Συμμαχίας δεν έγκειται απλώς στην ανθεκτικότητά της στον χρόνο. Στην πράξη, αυτή προέκυψε ακριβώς από τη δέσμευση των κρατών – μελών της, κυρίως τις Ηνωμένες Πολιτείες, να προσδώσουν προοδευτικά στη Συμμαχία δύο δυνατά χαρακτηριστικά, την ευελιξία και την προσαρμοστικότητα.

Με αυτές τις ιδιότητες για οδηγό, το ΝΑΤΟ προέκυψε ως η στρατιωτική συμμαχία η οποία επικράτησε του Ψυχρού Πολέμου που όμως προσανατολίστηκε αμέσως μετά στον μετασχηματισμό της. Διατήρησε το στρατηγικό της κεφάλαιο το οποίο είχε ήδη προκύψει από μια εμπειρία στρατιωτικής συνεργασίας τεσσάρων περίπου δεκαετιών, στην πράξη, εξασφαλίζοντας στα μέλη της μια ανεπανάληπτη συλλογική επιχειρησιακή δυνατότητα. Παράλληλα επιδίωξε, αν και διστακτικά στην αρχή, να εμφανίζεται πολύτιμη ως Συμμαχία σε μια νέα εποχή με νέα δεδομένα. Η διεύρυνση της Συμμαχίας με χώρες που επιθυμούσαν να ενταχθούν από την Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη συνοδεύτηκε από την εμπλοκή της σε επιχειρήσεις διαχείρισης κρίσεων και αποστολές σταθεροποίησης σε περιοχές εκτός των εδαφών αρμοδιότητάς της. Τα ψυχροπολεμικά δόγματα της αποτροπής και της συλλογικής άμυνας τοποθετήθηκαν στο συρτάρι από τα μέσα της δεκαετίας του 1990 μέχρι το 2014, και η Συμμαχία διεύρυνε τον χαρακτήρα δράσης της και τις στρατηγικές προτεραιότητές της στον τομέα της διαχείρισης περιφερειακών συγκρούσεων. Οι αλλαγές που προέκυψαν στον επιχειρησιακό σχεδιασμό της Συμμαχίας ήταν σαρωτικές. Το ΝΑΤΟ ενεπλάκη σε αποστολές οικοδόμησης της ειρήνης και αργότερα σε πιο απαιτητικές, όπως η επιχείρηση στο Αφγανιστάν.

Σε όλη αυτήν την πορεία, το ΝΑΤΟ εμφανίζεται ως μια πολιτικο-στρατιωτική συμμαχία που όχι μόνο διεύρυνε τον αριθμό των μελών της στα 29 μέλη σήμερα, και ίσως σύντομα στα 30, αλλά και δημιούργησε ένα στιβαρό πλέγμα σχέσεων στρατιωτικής και αμυντικής διπλωματίας με περισσότερα από 41 επιπλέον τρίτα κράτη στην ευρύτερη περιοχή της. Προβάλλοντας, άλλοτε ένα έντονο πολιτικό προφίλ, τονίζοντας τις αξίες και αρχές που ένωναν τα μέλη της και άλλοτε την ανυπέρβλητη στρατηγική της παρακαταθήκη στη συλλογική άμυνα, το ΝΑΤΟ διατήρησε και ασφαλώς πολλαπλασίασε το ειδικό στρατηγικό βάρος του σε ένα παγκόσμιο επίπεδο.  Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπήρξαν στιγμές κατά τις οποίες η συνοχή του ΝΑΤΟ απειλήθηκε ή όταν η αποτελεσματικότητά του αμφισβητήθηκε. Οι περιπτώσεις δεν ήταν λίγες. Ωστόσο, ιστορικά, εντοπίζονται πολλές άλλες περιπτώσεις κατά τις οποίες η μεμψιμοιρία και η δυσπιστία μεταξύ των συμμάχων έφερνε χαμηλά επίπεδα συνοχής ακόμα και στην ψυχροπολεμική εποχή της πυρηνικής διπολικότητας. Ο ηγετικός ρόλος της Ουάσιγκτον συχνά αποτελούσε στο ΝΑΤΟ τον καταλύτη στην επούλωση των πληγών και στην επαναφορά της ισορροπίας και της συνοχής των μελών του. Μετά την αναθεωρητική επιθετικότητα της Ρωσίας στην Ουκρανία το 2014, η Συμμαχία προέβη σε έναν ακόμα μετασχηματισμό. Εβγαλε από το συρτάρι τα σκονισμένα δόγματα της αποτροπής και άρχισε να επαναδιατυπώνει τη συλλογική της άμυνα με πιο σύγχρονους όρους χωρίς να αγνοεί την επιστροφή σε μια πιο συστημική συζήτηση περί αποτροπής. Αυτός ο συνδυασμός δεν είναι εύκολος.

Οι νέοι όροι είναι πιο απαιτητικοί διότι οι απειλές σήμερα δεν είναι όλες άμεσα ορατές. Τα κράτη πλέον δέχονται πλήγματα χωρίς να φαίνεται πάντα η σκανδάλη. Σε μια εποχή κατά την οποία η χρήση της υψηλής τεχνολογίας, της τεχνητής νοημοσύνης και της κβαντομηχανικής, θέτουν πρόσθετες απαιτήσεις στη Συμμαχία, αυτή καλείται παράλληλα να διασφαλίσει μια μεγαλύτερη συνοχή μεταξύ των μελών όχι μόνο για την αντιμετώπιση της αναθεωρητικής Ρωσίας αλλά και της συστημικής μετατόπισης των πόλων ισχύος προς την Ασία αλλά και άλλων ασταθειών στα νότια σύνορα της συμμαχικής περιοχής ευθύνης. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, η απουσία αποτελεσματικής, μεταρρυθμιστικής ηγεσίας μέσα στη Συμμαχία μπορεί να αποβεί μοιραία για το μέλλον της. Υπάρχουν φωνές που υποστηρίζουν ένα τέτοιο ενδεχόμενο. Ομως, ο χαρακτήρας των απειλών που βιώνουν τα κράτη – μέλη του ΝΑΤΟ, παρότι είναι συχνά διαφορετικού βάρους για κάθε ένα, επιτάσσει τη σύγκλιση σε μια βασική παραδοχή. Κανένα κράτος στην περιοχή μας δεν μπορεί να αντιμετωπίσει τις απειλές αυτές από μόνο του. Το στρατηγικό (και επιχειρησιακό) κεφάλαιο που έχει να επιδείξει το ΝΑΤΟ τα τελευταία χρόνια με τις θετικές και αρνητικές μεταψυχροπολεμικές εμπειρίες του, αλλά και η ευελιξία του να συνεργαστεί εκτενώς με την Ευρωπαϊκή Ενωση, κεφαλαιοποιώντας από κοινού τα μεταξύ τους συγκριτικά πλεονεκτήματα, δείχνουν ότι η Συμμαχία θα συνεχίζει την πορεία της με έναν καταμερισμό δράσεων μεταξύ των μελών των δύο οργανισμών, ο οποίος φαίνεται να διασώζει τη Συμμαχία για την επόμενη δεκαετία τουλάχιστον.

Η Φωτεινή Μπέλλου είναι επίκουρος καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας