100 χρόνια Εργατικής Πρωτομαγιάς στην Ελλάδα

Ηταν το 1919, πριν από ακριβώς έναν αιώνα, όταν στην Ελλάδα γιορτάστηκε για πρώτη φορά οργανωμένα και μαζικά η Εργατική Πρωτομαγιά. Δεν ήταν μια ανέφελη γιορτή. Ηταν μια σκληρή απεργία εν μέσω σφοδρών συγκρούσεων σε μια χώρα που τελούσε υπό στρατιωτικό νόμο και στροβιλιζόταν στους ρυθμούς πολεμικών τυμπάνων – η απόβαση των ελληνικών στρατευμάτων στη Σμύρνη ήταν προ των πυλών.

Δεν ήταν καν 1η Μαΐου. Ηταν 18 Απριλίου, καθώς η Γενική Συνομοσπονδία Εργατών και το Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα Ελλάδας, οι νεοσυσταθέντες εργατικοί φορείς που καλούσαν στον εορτασμό, αποφάσισαν να ακολουθήσουν το νέο ημερολόγιο για να συμβαδίσουν με τους περισσότερους λαούς της Ευρώπης. Για τον λόγο αυτόν οι πολέμιοι της Εργατικής Πρωτομαγιάς στην Ελλάδα θα έκαναν λόγο, μεταξύ άλλων, για «φράγκικη Πρωτομαγιά».

ΚΥΚΕΩΝΑΣ ΔΥΣΚΟΛΙΩΝ. Η αποφασιστικότητα των Ελλήνων εργατών να γιορτάσουν την Πρωτομαγιά του 1919, παρά τον κυκεώνα των δυσκολιών, δεν ήταν τυχαία. Ηταν το αποτύπωμα των συνταρακτικών εξελίξεων που βίωνε η Ευρώπη στις αρχές του 20ού αιώνα: το πρώτο σοσιαλιστικό κράτος στον κόσμο είχε μόλις ιδρυθεί. Οι επαναστατικές ιδέες που ανθούσαν στη Γερμανία, στην Ιταλία, στη Γαλλία είχαν φτάσει και στην Ελλάδα και παρά το εχθρικό κλίμα έβρισκαν ευήκοα ώτα σε σημαντικό τμήμα εργαζομένων.

Το 1908 ιδρύεται ο Σύνδεσμος των Εργατικών Τάξεων της Ελλάδος από τον Πλάτωνα Δρακούλη και την ίδια χρονιά ξεκινά τη λειτουργία του στον Βόλο το πρώτο Εργατικό Κέντρο της χώρας. Ενα έτος μετά δημιουργείται στη Θεσσαλονίκη η Φεντερασιόν που θα οργανώσει την Πρωτομαγιά του 1910 απεργία στην πόλη με τη συμμετοχή 12.000 εργατών. Οι προσπάθειες οργάνωσης της εργατικής τάξης συνεχίζονται και οδηγούν τελικά, το 1918, στη σύσταση του ΣΕΚΕ και στην ίδρυση της ΓΣΕΕ που εκπροσωπεί 65.000 εργάτες.

Αυτή ήταν η μία όψη της ιστορίας. Οταν το 1919 ξεκινούν οι συζητήσεις για την προετοιμασία του πρωτομαγιάτικου εορτασμού με σύνθημα «Οκτώ ώρες δουλειά, οκτώ ώρες ύπνο, οκτώ ώρες ανάπαυση», στην Ελλάδα και στην Ευρώπη μυρίζει μπαρούτι. Κι ενώ στο Α’ Πανελλαδικό της Συνέδριο η ΓΣΕΕ έχει αποφασίσει πως θα γιορτάσει την 1η Μαΐου, όταν φτάνει εκείνη η στιγμή, τα έξι από τα έντεκα μέλη του Διοικητικού της Συμβουλίου, φίλα προσκείμενα στην κυβέρνηση Βενιζέλου, ζητούν να μην εορταστεί η Πρωτομαγιά «ένεκα των εξαιρετικών εθνικών περιστάσεων».

Η ΑΠΑΓΟΡΕΥΣΗ. Τα πέντε μέλη της μειοψηφίας εμμένουν στην απόφαση, η Συνομοσπονδία διασπάται και ο εορτασμός προχωρά. Η κυβέρνηση απαγορεύει τις συγκεντρώσεις στην Αθήνα και τον Πειραιά. Απαγορεύει την απεργία στον ηλεκτρικό και τον σιδηρόδρομο, όπου οι εργαζόμενοι τελούν ήδη υπό επιστράτευση. Στέλνει στρατό στο εργοστάσιο ηλεκτρισμού στον Πειραιά και σε γραφεία σωματείων, συλλαμβάνει «πρωταιτίους», μεταξύ των οποίων τα μέλη της οργανωτικής επιτροπής, τους οποίους στέλνει στις φυλακές Αβέρωφ, ζητά από τους καταστηματάρχες της Αθήνας να καταγράφουν τους απεργούς υπαλλήλους.

Ο Τύπος της εποχής παρακολουθεί τα γεγονότα δημοσιεύοντας παράλληλα ανακοινώσεις σωματείων που δεν συμμετέχουν στον εορτασμό ή εργοδοτών που επισημαίνουν ότι οι επιχειρήσεις τους θα παραμείνουν ανοικτές. Το «Εθνος» της 17ης Απριλίου 1919 γράφει: «Ο εργάτης εν Ελλάδι ουδόλως είναι σκλάβος. Τουναντίον δε την τελευταίαν δεκαετίαν απέκτησε δικαιώματα που του δημιουργούν εντελώς εξαιρετική θέσιν. (…) Εχουν αποκτήσει κατά το πλείστον την 8ωρον-9ωρον εργασίαν, λαμβάνουν δε τριπλάσια, άλλοι δε πενταπλάσια, ημερομίσθια από τριετίας».

Παρ’ όλα αυτά, ο εορτασμός θα πραγματοποιηθεί με μια μεγάλη συγκέντρωση στον Αγιο Ιωάννη Ρέντη και με ταυτόχρονες εκδηλώσεις σε άλλες 12 πόλεις της Ελλάδας: την Αθήνα, τη Θεσσαλονίκη, τον Πειραιά, τον Βόλο, τη Λάρισα, τη Σύρο, την Καρδίτσα, τη Λαμία, το Κατάκολο Πύργου, τη Μυτιλήνη, τη Χίο, την Κεφαλονιά. Μικρότερες εκδηλώσεις θα γίνουν και σε άλλες περιοχές, όπως η Χαλκίδα, η Καλαμάτα, η Καβάλα, τα Γιάννινα κ.ά.

ΣΤΟ ΛΕΚΑΝΟΠΕΔΙΟ. Η Πρωτομαγιά, υπόθεση ώς τότε λίγων σοσιαλιστών που διοργάνωναν σποραδικά μη μαζικές εκδηλώσεις σε κάποιες πόλεις της Ελλάδας, το 1919 αγκαλιάζεται από περίπου 30.000 εργάτες στο Λεκανοπέδιο. Ζητούν οκτάωρο, ειρήνη, άρση της λογοκρισίας, παύση του στρατιωτικού νόμου, μέτρα κατά της ανεργίας, συνδικαλιστικές ελευθερίες.

Από το πρωί ο σταθμός της Ομόνοιας γεμίζει με εργάτες που παίρνουν το τρένο για τη συγκέντρωση. Οι συρμοί δεν σταματούν στο Μοσχάτο, οπότε οι διαδηλωτές κατεβαίνουν στο Φάληρο και περπατούν. Είναι οργανωμένοι ανά κλάδο και κρατούν σημαίες των σωματείων τους. Είναι εκεί και οι τυπογράφοι, οι εφημερίδες δεν θα κυκλοφορήσουν την επόμενη μέρα.

Οι σιδηροδρομικοί απεργούν τελικά μετά τις 12 το μεσημέρι και όταν φτάνουν στη συγκέντρωση καταχειροκροτούνται: στις φανέλες τους έχουν ζωγραφίσει με κιμωλία τον αριθμό 8 – παραπέμποντας στο αίτημα για οκτάωρο. Αυτοί θα αποτελέσουν μαζί με το σωματείο Πρόοδος την ψυχή της συγκέντρωσης, αναφέρουν πηγές της εποχής. Μετά το μεσημέρι ξεκινούν οι ομιλίες.

Σε αυτή την πρώτη μαζική πρωτομαγιάτικη συγκέντρωση θα μιλήσουν εκ μέρους της ΓΣΕΕ ο ελαιοχρωματιστής Γ. Παπανικολάου, ο ηλεκτροτεχνίτης Αχ. Χατζημιχάλης και ο Στ. Κόκκινος, εκπρόσωπος του ΣΕΚΕ, ο οποίος μιλά για «την αθλιότητα των συνθηκών υπό τας οποίας ζουν οι εργάται», ενώ ο Παπανικολάου λέει: «365 μέρες τον χρόνο δουλεύουν οι εργάται. Εις το εξης η 365η θα είναι μέρα δική τους. Θα είναι η Εργατική Πρωτομαγιά».

Στη Θεσσαλονίκη ο εορτασμός λαμβάνει χώρα στο θέατρο Πάνθεον με άδεια από τις Αρχές για συγκέντρωση από τις 9 το πρωί ώς τις 12 το μεσημέρι. Ο εορτασμός συνεχίζεται στο Σέιχ Σου. Ο Μπεναρόγια γίνεται δεκτός ως ηγέτης από το πλήθος και η ομιλία του ξεσηκώνει κύματα ενθουσιασμού. «Σήμερον, κατόπιν ενός μακροχρόνιου πολέμου, κάτω από τα ερείπια όλου του καταστραμμένου κόσμου μια φωνή βγαίνει και ζητεί μια νέα ζωήν, νέαν κοινωνία» λέει μεταξύ άλλων. Ο φιλεργατικός Τύπος την επόμενη μέρα θριαμβολογεί. «Πλήρης επιτυχία – Θρίαμβος της Εργατικής ιδέας. 30.000 εργάτες άφησαν τας εργασίας των. 10.000 συγκεντρώθηκαν στο Ρέντη» γράφει το πρωτοσέλιδο του «Ριζοσπάστη».

ΤΟ ΨΗΦΙΣΜΑ. Αυτοί οι περίπου 10.000 διαδηλωτές θα εγκρίνουν και το ψήφισμα με τα αιτήματα των εργατών. Θα το παραδώσουν στον υπουργό Οικονομικών της Κυβέρνησης Εμμανουήλ Ρέπουλη, ο οποίος, μάλιστα, θα τους συγχαρεί. Αλλωστε, η υποδειγματική τάξη υπό την οποία πραγματοποιήθηκαν οι εκδηλώσεις, παρά τους φόβους που εξέφραζε η κοινή γνώμη τις προηγούμενες ημέρες, προκαλεί εντύπωση σε όλους. Τόσο που κάποιες εφημερίδες, όπως το «Εμπρός», θα γράψουν έως και ειρωνικά στις 19 Απριλίου 1919: «Η Διεθνής Εργατική Πρωτομαγιά εις του Ρέντη. Πλήρης τάξις και ησυχία. Δεν ήλλαξε τίποτε», ενώ η «Εστία» κάνει λόγο για 1.500 συγκεντρωμένους.

Ηταν ο ίδιος Τύπος που τις προηγούμενες ημέρες ρωτούσε αναφερόμενος στους εργάτες που προετοίμαζαν τον εορτασμό: «Ποίοι είναι; Πόθεν έρχονται; Ποίαι αι κεφαλαί των, ποίαι αι εφημερίδες των, ποίον το πρόγραμμά των;», για να λάβει τελικά – πάλι διά του Τύπου – την απάντηση που έμεινε στην Ιστορία, μία ημέρα μετά την πρώτη οργανωμένη Πρωτομαγιά στην Ελλάδα: «Είμεθα αι 30 χιλιάδες τίμιοι εργάται που δεν ειργάσθησαν χθες, είμεθα αι δέκα χιλιάδες που συνεκεντρώθησαν εις τον Ρέντη. Τα γραφεία μας είνε εκείνα προ των οποίων εστήσατε τα πολυβόλα σας (…). Είμεθα οι τίμιοι και οι θαρραλέοι αγωνιστές, τους οποίους δεν επτόησαν τα μέτρα σας, αλλ’ ούτε και παρέσυρεν ο θρίαμβος. (…) Ολος ο κόσμος εις την Ελλάδα μάς εγνώρισε πλέον. Σεις μας εγνωρίσατε;».