Οι πολλαπλές όψεις του ντουλαμά

Ο ντουλαμάς, όπως αντίστοιχα το «πιρπιρί» για τις γυναίκες, είναι ένα εξαιρετικό, σπάνιο ένδυμα που φορέθηκε στα Δυτικά Βαλκάνια την περίοδο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και παρουσιάζει γεωγραφικές και άλλες ενδιαφέρουσες παραλλαγές. Αυτό το εμβληματικό κομμάτι της παραδοσιακής ελληνικής φορεσιάς έγινε η αφορμή για άλλη μία συνάντησή του με τους εκφραστές της σύγχρονης μόδας στην έκθεση «Ντουλαμάς ο μεγαλοπρεπής. Ενα πανωφόρι αλλιώτικο από τα άλλα» που παρουσιάζεται στο Μουσείο Μπενάκη της οδού Πειραιώς σε επιμέλεια της Ιωάννας Παπαντωνίου.

Η ενδυματολόγος, ιστορικός του ενδύματος και πρόεδρος του Πελοποννησιακού Λαογραφικού Ιδρύματος έχει ερευνήσει σε βάθος χρόνου αυτό το ένδυμα. Σκοπός της έκθεσής της είναι να αναλύσει τις διάφορες εκδοχές στην ορολογία, τα αχνάρια, τα υλικά και τη διακόσμησή του και τελικά να προτείνει νέους τρόπους χρήσης του στη μόδα και στο θέατρο. Ο ντουλαμάς δεν είναι μόνο το ανδρικό πανωφόρι που φορούν οι εύζωνοι της προεδρικής φρουράς γοητεύοντας με την εντυπωσιακή φωτογένειά του στα selfies τους  περαστικούς γύρω από την περιοχή της πλατείας Συντάγματος. Το μήκος του ντουλαμά φτάνει στη μέση περίπου των γοφών ή κάτω από τους γλουτούς και ξεχωρίζει για το ιδιαίτερο διακοσμητικό του τελείωμα, κεντημένο με μια τεχνική που σήμερα αποτελεί τμήμα μελέτης των εθνογραφικών και λαογραφικών σπουδών.

Ως τμήμα της γυναικείας παραδοσιακής ενδυμασίας του 18ου και του 19ου αιώνα αποκτά την ονομασία πιρπιρί και αποτελεί ένα σπάνιο κομμάτι, κεντημένο και διακοσμημένο για ώρες από έμπειρα χέρια τεχνιτών. Και είναι τόσο πολύτιμο που μόνο γυναίκες από εύπορες οικογένειες μπορούσαν να το παραγγείλουν για να το φορούν επίσημα και να το παίρνουν μαζί τους στο τελευταίο τους ταξίδι. Η σπανιότητά του, η μνήμη εκείνων που το φορούσαν εγγράφεται στην ομορφιά του σχεδίου του. Η πληθωρικότητά του λοιπόν έδωσε  τροφή στη φαντασία και το ταλέντο των σύγχρονων ελλήνων σχεδιαστών μόδας οι οποίοι δέχτηκαν την πρόσκληση της Ιωάννας Παπαντωνίου να το «ερμηνεύσουν» με τον δικό τους τρόπο. Η επιμελήτρια της έκθεσης έχει εντάξει τον ντουλαμά πολλές φορές στον σχεδιασμό κοστουμιών για θεατρικές παραστάσεις, κυρίως αρχαίου δράματος, στο Εθνικό Θέατρο, στο Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος και στο Θεσσαλικό Θέατρο.

Το 2017 ο ντουλαμάς παρουσιάστηκε στον χώρο Κανάρη 4 μέσα από ένα πειραματικό εγχείρημα σύγχρονης συνάντησής του με σύγχρονους έλληνες δημιουργούς μόδας και τέχνης. Οταν με την ευκαιρία της συμμετοχής της Ιωάννας Παπαντωνίου στη συνάντηση του ICOM Costume Committee 2017 στο Λονδίνο προτάθηκε σε ορισμένους έλληνες σχεδιαστές μια πειραματική έκθεση με βάση τον ντουλαμά. Η αρχική ιδέα βασίστηκε σε μια νέα «ανάγνωση» του παραδοσιακού ντουλαμά και της σχέσης του με το σώμα. Σχεδιαστές μόδας (Αγγελος Μπράτης, Δημήτρης Ντάσιος, Μάρκελος Νύκτας, Αγγελος Φρέντζος, Maison Faliakos, Zeus & Dione), ντιζάινερ αρχιτεκτονικής (Αρχιτέκτονες της Φάλαινας), οι καλλιτέχνες Μαρία Λοϊζίδου, Μαρία Παπαδημητρίου, Νάνα Σαχίνη, ερμήνευσαν ελεύθερα αυτό το κομμάτι, ώστε να προκύψει μια γενεαλογία μεταξύ παράδοσης, μόδας και καλλιτεχνικής δημιουργίας. Τα αποτελέσματα αυτής της συνεργασίας παρουσιάζονται σε νέα εκδοχή με επιλεκτικές αφαιρέσεις της επιμελήτριας Ιωάννας Παπαντωνίου στην έκθεση στο Μπενάκη και εμπλουτισμένη με δημιουργίες σχεδιαστών (Deux Hommes, Tina Karageorgi, Sophia Kokosalaki, Loukia, Maison Faliacos, Mi-Ro, Marcello Nyktas, Parthenis, Aristeides Tzonevrakis – «Aristotechnima», Daphne Valente, Vassilis Emmanuel Zoulias) των οποίων οι αναθέσεις προστέθηκαν στο πρότζεκτ του ντουλαμά. Καθένας και καθεμία με το δικό του ύφος και ερμηνευτική γλώσσα δείχνουν στον ντουλαμά την απενοχοποιημένη εκτίμησή τους. Τα έργα τους δείχνουν την ειλικρίνεια να ξανακοιτάξουν το παρελθόν και να το αντιμετωπίσουν με θαυμασμό και ερευνητική διάθεση, χωρίς την υπεροπτική συμπεριφορά που άλλοτε συνόδευε καθετί που μας συνέδεε με τον πολιτισμό και τη γεωγραφία του τόπου.