Οι εφημερίδες στην ψηφιακή {CR}εποχή: υπάρχει φως στο τούνελ

Σε μια εποχή που τα μέσα συγκλίνουν στην οθόνη ενός υπολογιστή, οι προβλέψεις για τις εφημερίδες, προϊόντα της βιομηχανικής κοινωνίας και του εγγράμματου πολιτιστικού περιβάλλοντος, δεν είναι ευοίωνες. Στην πράξη το βασικό ερώτημα που παραμένει αναπάντητο είναι εάν οι εφημερίδες στην εποχή του Διαδικτύου έχουν ημερομηνία λήξης.

Γεγονός είναι ότι οι εφημερίδες έχουν χάσει το μονοπώλιο στη σφαίρα της ενημέρωσης. Ωστόσο, δεν το έχασαν χθες. Ο Τύπος αναγκάστηκε να μοιραστεί τις λειτουργίες του με το ραδιόφωνο από τη δεκαετία του ’30 και με την τηλεόραση από τη δεκαετία του ’50 και έπειτα. Σε όλη την πορεία τους, οι εφημερίδες επιβίωσαν μόνο χάρη στη συνεχή προσπάθεια προσαρμογής τους στις τεχνολογικές καινοτομίες και στην εξέλιξη των τάσεων και των αναγκών του αναγνωστικού κοινού.

Οι εφημερίδες αναζητούν ένα νέο επιχειρηματικό μοντέλο για να επιβιώσουν που δεν το έχουν όμως ανακαλύψει ακόμη. Υπό αυτή την οπτική αντιμετωπίζουν μεγάλα διλήμματα. Εάν παρέχονται δωρεάν, το ερώτημα που προκύπτει είναι με ποιον τρόπο μπορούν να χρηματοδοτηθούν, καθώς η διαφήμιση δεν επαρκεί να καλύψει αυτό το πλήθος των μέσων, παραδοσιακών και ψηφιακών. Τα περιβόητα «paywalls» και οι συνδρομές εμφανίστηκαν ως μια απάντηση για την οικονομική επιβίωση των εφημερίδων στην ψηφιακή εποχή. Σε ποιες περιπτώσεις έχουν εμφανίσει επιτυχία; Μόνον σε όσες χώρες οι εφημερίδες είχαν την αποκαλούμενη «συνδρομητική κουλτούρα». Οσοι για παράδειγμα, θαυμάζουν και επικαλούνται το μοντέλο των «New York Times» κι άλλων και τη μετακίνηση ενός μεγάλου μέρους των αναγνωστών/συνδρομητών τους στην ψηφιακή έκδοση, λησμονούν ότι δεν είναι εύκολα εφαρμόσιμο στην Ελλάδα για τον απλό λόγο ότι οι εγχώριες εφημερίδες ουδέποτε ανέπτυξαν συνδρομητική βάση που να συνεισφέρει ουσιαστικά στη βιωσιμότητά τους.

Αυτό δεν σημαίνει ότι το μοντέλο αυτό σταδιακά δεν θα λειτουργήσει. Οι εκδότες πρέπει να κάνουν υπομονή και να συνεχίσουν να επενδύουν σε αυτές. Κι αυτό γιατί οι εφημερίδες έχουν κάποια πλεονεκτήματα που άλλοι φορείς ειδησεογραφικού περιεχομένου δεν διαθέτουν.

Πρώτον, ένα από τα μεγαλύτερα πλεονεκτήματα που έχουν οι εφημερίδες είναι η μακροβιότητά τους, καθώς λειτουργούν στο πεδίο για πολύ μεγαλύτερο χρονικό διάστημα από τους ψηφιακούς ανταγωνιστές τους. Δεύτερον, είναι παραγωγοί περιεχομένου σε επαγγελματική βάση, που σημαίνει ότι ξέρουν να έχουν συνέχεια και συνέπεια σε αυτό που παράγουν. Φέρουν ονοματεπώνυμο και υπογραφές σε αντίθεση με την ανωνυμία που κυριαρχεί στο Διαδίκτυο. Τρίτον, σε ένα πλήρως κατακερματισμένο πεδίο οι εφημερίδες είναι κατά πολύ περισσότερο αναγνωρίσιμες στο κοινό σε σχέση με άλλους ψηφιακούς ανταγωνιστές τους. Τέταρτον, σε γενικές γραμμές θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί ότι οι εφημερίδες προσφέρουν μια πλήρη υπηρεσία σε ικανοποιητικό ή χαμηλό κόστος για τους αναγνώστες τους.

Οι εφημερίδες στις μέρες μας επιτελούν ένα είδος κοινωνικής υπηρεσίας. Απλώς και μόνον αναλογιστείτε ότι με τη μείωση των κυκλοφοριών έχουν αυξηθεί όχι μόνον οι «λειτουργικά αναλφάβητοι», αλλά και πολιτικοί σχηματισμοί που απορρίπτουν δημοκρατικές αξίες και ιδεώδη. Πολύ πρόσφατη έρευνα του Pew Institute στις ΗΠΑ ανέφερε ότι σε πολιτείες όπου μειώνεται ο αριθμός των εφημερίδων, όλο και λιγότεροι ενδιαφέρονται να ασχοληθούν με τα κοινά, θυμίζοντας τις θέσεις του Αλέξις ντε Τόκβιλ 150 χρόνια για τον ρόλο του Τύπου στη δημοκρατία.

Ο Στέλιος Παπαθανασόπουλος είναι καθηγητής στο Τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών