Κάφκα: μια ανεξάντλητη ήπειρος

Γιατί ο Κάφκα; Εννοώ γιατί ένας φαινομενικά σκοτεινός συγγραφέας έτυχε τόσο καθολικής αποδοχής ώστε η πιθανή ανακάλυψη αδημοσίευτων χειρογράφων του να αποτελεί πρώτη είδηση; Ισως γιατί η χρονική απόσταση του αναγνώστη από το έργο του είναι ό,τι πρέπει για να αιφνιδιαστείς ευχάριστα όταν ξανανοίξεις οποιοδήποτε βιβλίο του. Τι εννοώ; Οτι όταν η επιρροή της ανάγνωσης σβήσει μέσα σου μένει μια ανάμνηση σκοτεινιάς, μια αίσθηση αδυναμίας απέναντι στις ανώτερες δυνάμεις που κυβερνούν τη ζωή του ανθρώπου: την απρόσωπη διοίκηση με τη δική της λογική και τους ανεξέλεγκτους μηχανισμούς, το κατεστημένο δίκαιο που ρίχνει βαριά σκιά παράγοντας αισθήματα ενοχής για απροσδιόριστους λόγους, τους εγκαθιδρυμένους  θεσμούς με τη δική τους λογική και την αυτονομημένη από τον κοινωνικό έλεγχο τεχνολογία, την οποία οι εκάστοτε φορείς της προσπαθούν διακαώς να αιτιολογήσουν. Ωστόσο, μόλις ξαναπιάσεις ένα έργο του στα χέρια σου, στον αλληγορικό του κόσμο υπερκάθεται μια αύρα σουρεαλιστικού χιούμορ, μια εμπεδωμένη στα κοινωνικά πεπραγμένα αφηγηματική ικανότητα, ένα πρόγραμμα να υπηρετήσει (ο συγγραφέας) ετερόκλητα είδη γραφής: από το φανταστικό ώς το δοκιμιακό, από το υπαρξιακό ώς την καθαρή παραμυθία, από τον σουρεαλισμό ώς την καθαρή παρωδία. Τι πιο λυτρωτικό;

Μπορεί η γλώσσα του Κάφκα να σε παγιδεύει σε μια αίσθηση διοικητικής διεκπεραίωσης, αλλά υφέρπουν η βαθιά ειρωνεία, το αφηγηματικό άδραγμα, η βαθιά κατανόηση της σοβούσας πραγματικότητας. Το παιχνίδι της αμφισβήτησης της εξουσίας είναι παρόν, αλλά υπόρρητα, κομψά διατυπωμένο. Οταν, λοιπόν, ξανασκύβεις στα βιβλία του, ακόμη και τα ήσσονα, εκπλήσσεσαι ξανά, σχεδόν πάντα. Και διδάσκεσαι. Αν είσαι μάλιστα συγγραφέας, θέλεις απαραιτήτως να τον μιμηθείς δημιουργικά, ωστόσο δεν μπορείς.

Επειτα είναι τα ζώα που κυριαρχούν σε πλείστα όσα διηγήματα και νουβέλες του σαν για να θυμίσουν στον άνθρωπο από πού έρχεται ως βιολογικό ον, και να του υπογραμμίσουν τα όρια της αντιληπτικής του ικανότητας. Επειτα είναι το διαρκές συναίσθημα της ανθρώπινης μοίρας ως αλλοτρίωσης, και του αγώνα, συνήθως μάταιου αλλά αναγκαίου, για την ανατροπή της. Η Δίκη είναι παρούσα στις ζωές μας ακόμη κι όταν πρέπει να αντιστρέψουμε το επιχείρημα αποδεικνύοντας ότι δεν είμαστε ελέφαντες – εμείς οι ίδιοι, όχι η εν δυνάμει, αόρατη, κατηγορούσα αρχή. Ο κόσμος του Ντοστογιέφσκι με την επικρεμάμενη τιμωρία πάνω από το κεφάλι πραγματικών ενόχων αντιστρέφεται εδώ με αθώους μπροστά στον Πύργο που θα αποφανθεί για την τύχη τους. Η ενοχή μας θα εκδηλωθεί νομοτελειακά μπροστά στους τεχνολογικούς μηχανισμούς της Σωφρονιστικής Αποικίας. Ο Κάφκα είναι μια ανεξάντλητη σε πόρους, απομονωμένη ήπειρος, σαν την Αμερική του, που πρέπει να την προσεγγίσουμε αν θέλουμε να βρούμε ένα πρόσκαιρα έστω, ασφαλές λιμάνι. Και πάντα βρίσκεται εκεί.

Ο Μιχάλης Μοδινός είναι συγγραφέας