«Ο καλλιτέχνης πρέπει να είναι λίγο σαρανταποδαρούσα»

«Ο Γκόνης γράφει περπατώντας, από δρόμο σε δρόμο, σάμπως να μαζεύει τους στίχους έτοιμους από κάτω. Οντως δεν τους πλάθει – αρκεί κάθε φορά να θυμηθεί κάτι από τα παλιά και η ένταση αρκεί για να μετατρέψει τη μνήμη σε τραγούδι» έγραφε για τον στιχουργό Θοδωρή Γκόνη ο Κωστής Παπαγιώργης στα «Υπεραστικά». Αυτό βέβαια αφορά τη μία μόνο διάσταση του Γκόνη, αφού ο ίδιος είναι πάντα ηθοποιός, σκηνοθέτης και βέβαια διευθυντής του Φεστιβάλ Φιλίππων και του ΔΗΠΕΘΕ Καβάλας.

Η αφορμή που έχουμε να συνομιλήσουμε μαζί του είναι η ομιλία με τίτλο «Οδυσσέας, ο ήρωας της καρτερίας, η τέχνη της επιβίωσης και ο νόστος», που θα πραγματοποιήσει ανήμερα την Πρωτομαγιά, καλεσμένος του Brooklyn College της Νέας Υόρκης και έπειτα από πρόσκληση της αμερικανίδας σκηνοθέτριας Λάουρα Τέζμαν και των συναδέλφων της. Πάντα όμως μας δίδεται αφορμή να σταματήσουμε αυτόν τον αέναο περιπατητή των πόλεων και να τον αφήσουμε να μας αφηγηθεί την ιστορία ενός τραγουδιού απ’ τα πολλά που έχει γράψει, την εμπειρία του από διοικητικές θέσεις σε διάφορα ΔΗΠΕΘΕ, σήμερα και τα τελευταία χρόνια στην Καβάλα, τις σκηνοθεσίες του ή τη ζωή του ως σερβιτόρου στα εστιατόρια του Ναυπλίου (στα εστιατόρια που τρών’ τα συνεργεία, για να θυμηθούμε έναν στίχο του), πριν καταδυθεί στην Αθήνα, τις σπουδές, τη μαθητεία των λέξεων και τη δική του αυτοτελή δημιουργία.

Ο χρόνος μαλακώνει τον δημιουργό, κύριε Γκόνη;

Χρειάζεται. Και για να μαλακώσεις, και για να γίνεις καλλιτέχνης. Για να αποδεσμευτείς από τον εκμαυλισμό της ζωής θες χρόνο, ο γεννημένος καλλιτέχνης χρειάζεται χρόνο και μια αποδέσμευση από τη γοητεία της ζωής δηλαδή. Να είναι λίγο σαρανταποδαρούσα, να χορεύει στον κάμπο.

Σαρανταποδαρούσα;

Να έχεις πολλά πόδια. Με τον καιρό στις δουλειές πρέπει να γίνεσαι πατέρας: τιμωρητικός, συγχωρητικός, να μπορείς να σφάζεις για την επιστροφή του ασώτου τον μόσχο τον σιτευτό. Για αυτόν που έχει χαθεί και επιστρέφει.

Πατέρας;

Με την έννοια τη συγχωρητική, εννοώ.

Ζείτε σε Καβάλα – Φιλίππους – Αθήνα. Πώς τα καταφέρνετε;

Η ζωή είναι πολύ μεγάλη. Συχνά χρειάζεται να κάνεις αυτό που κάνουμε στη θάλασσα: δεν κολυμπάμε και υποδυόμαστε τον νεκρό. Γι’ αυτό σκέφτηκα φέτος στο φεστιβάλ να κάνουμε την «Οδύσσεια». Σου μαθαίνει την τέχνη της επιβίωσης. Αυτό που κάνει ο Οδυσσέας. Σε πολλές μεταφράσεις θα την αναπαραστήσουμε, και σε ιδιώματα – μέχρι και ραπ.

Πατώντας επί πτωμάτων πορεύθηκε ο Οδυσσέας;

Επί κυμάτων. Οχι πτωμάτων. Υπέροχη διαδρομή. Εσύ ο ίδιος προκρίνεις την επιστροφή στο σπίτι. Ολα αυτά είναι αλληγορικά. Ο Οδυσσέας είναι ήρωας της οδύνης. Είναι το πιο καθαρό ναρκωτικό που δεν σκοτώνει ποτέ αυτά τα κείμενα.

Πότε προλαβαίνετε, αλήθεια, όλα αυτά;

Εχω ξεκινήσει από μικρός να εργάζομαι. Είναι το φυσικό μου. Οταν από μικρή ηλικία πρέπει να φτιάξεις και το ποτάμι και το κουπί και το σκαρί… είμαι αρκετά μεγάλος για να αλλάξω. Εχω περάσει από τη μύτη της βελόνας και τον δρόμο της χελώνας. Αργά, σταθερά.

Βρίσκετε χρόνο, δηλαδή.

Φυσικά. Τώρα βγάζουμε με τον Φώτη Σιώτα τραγούδια, τα «Δεύτερα», με υπότιτλο «Γιατί κουράστηκαν τα πρώτα». Γράφτηκαν όχι με το χέρι αλλά με την πατούσα. Γυρνώντας στον δρόμο, ό,τι κρατάει η πατούσα σου, η μνήμη σου. Περπατώ πολύ. Τα φτερά οι Ελληνες τα είχαν στα πόδια. Εγώ τώρα που επιστρέφω στον χώρο της μνήμης στο Ναύπλιο, στο πατρογονικό μου, είναι τεράστιο ξάφνιασμα, τώρα καταλαβαίνω. Πας στην πόλη σου και συναντάς το βλέμμα του θείου σου το ’60 ή το φόρεμα της μάνας σου. Γι’ αυτό αγαπώ το τραγούδι. Γιατί μπορώ να συνεννοηθώ αμέσως. Το ρεφρέν επινοήθηκε πριν επινοηθεί η γραφή. Το τραγούδι στην Ελλάδα άνθησε γιατί είχε την αρετή της φτώχειας.

Τι ξεχωρίζει τον φτωχό από τον πλούσιο;

Η αρχοντιά, ο φτωχός έχει αρχοντιά. Υπάρχουν νεόπλουτοι – όχι αστοί. Οταν ρωτάς τον λαϊκό άνθρωπο αν είναι πλούσιος ή φτωχός, λέει «άρχοντας».

Στο Μπρούκλιν γιατί πάτε;

Θα παιχτεί ο «Ιωνας» εκεί – παραγωγή ΔΗΠΕΘΕ Καβάλας και Φεστιβάλ Φιλίππων σε σκηνοθεσία Ιόλης Ανδρεάδη. Εμείς κάθε καλοκαίρι κάνουμε ένα διεθνές εργαστήριο αρχαίου δράματος, η Λάουρα Τέζμαν από το Μπρούκλιν έκανε μια παράσταση και μας κάλεσε. Και εμένα να μιλήσω για ένα θέμα. Τους είπα πως θα μιλήσω για την τέχνη της επιβίωσης, για τον νόστο, την επιστροφή στον εαυτό σου. Οι σύντροφοι του Οδυσσέα – αδύνατες ψυχές – χάνονται σιγά σιγά. Αυτός όμως προκρίνει την επιστροφή στον εαυτό του. Αν ήσουν παιδί μου, θα σου έλεγα πως δεν υπάρχει άλλος δρόμος, μόνον ο πνευματικός. Να πιστεύεις σε κάτι.

Η θρησκεία;

Δεν ξέρω, δεν προσηλυτίζω νέους. Αποφάσισε ο Οδυσσέας να γυρίσει πίσω μόνος του. Δεν έκαναν κάτι οι θεοί. Με τα χέρια του πάλεψε στα κύματα. Οταν έγινε η καταστροφή των Αθηναίων στη Σικελία, αυτοί που σώθηκαν ήταν αυτοί που ήξεραν ραψωδίες, τους πήραν οι Σικελοί στα σπίτια τους, για τα παιδιά τους.

Με το Μπρούκλιν θα συνοψίσετε την πορεία σας;

Θα πω μόνο για την «Οδύσσεια». Δεν έχω αυτή την έπαρση. Η «Οδύσσεια» σου μαθαίνει να αφήνεσαι όταν είσαι σε μεγάλη καταστροφή. Δηλαδή εμπιστέψου αυτήν τη μεγάλη καταστροφή. Επειδή είμαι χωμένος σε αυτές τις ιστορίες, είμαι σαν μεθυσμένος.

Αγαπημένη σας ραψωδία από την «Οδύσσεια»;

Η ραψωδία ε. Αυτή που ξεκινάει ο Οδυσσέας. Αγάπησα όμως και την Τηλεμάχεια. Εχει πάει ο Τηλέμαχος στη Σπάρτη, εκείνη την ημέρα έχει τον γάμο του γιου του ο Μενέλαος. Παντρεύει τον Μεγαπένθη. Η Ωραία Ελένη εκεί βλέπει τον Τηλέμαχο να κλαίει για την εξαφάνιση του πατέρα του και του λέει: πρέπει να είσαι γιος του Οδυσσέα. Τότε τους κερνά το νηπενθές, που έχει την ιδιότητα να κόβει την εξωτερική έκφραση. Και εκεί λένε του Τηλέμαχου: όταν μπήκαμε με τον δούρειο ίππο στην Τροία, η Ελένη αρχικά φώναζε τα ονόματά μας, εμείς δεν απαντούσαμε, τι έκανε μετά; Μιμήθηκε τις φωνές των γυναικών μας. Και ο Οδυσσέας καπάκωνε τα στόματα των ανδρών μέσα.

Και;

Και τώρα αν φτιάξεις τον δούρειο ίππο θα τον ξαναδεχθούν οι Τρώες. Για ένα – δυο πράγματα που αξίζει να κάνεις, να αντέξεις όλες τις αθλιότητες του κόσμου. Τώρα που ξαναδιαβάζω την «Οδύσσεια» το σκέφτομαι. Σαν να σου έχω αποθηκεύσει σε μια θυρίδα την «Οδύσσεια» και εσύ να ασχολείσαι με ανοησίες. Του λέει, ας πούμε, η Καλυψώ: γιατί δεν κάθεσαι εδώ; Τι έχεις με την Πηνελόπη; Ομοφροσύνη, απαντά. Να βάλεις τη λέξη αυτή στη ζωή. Αυτό είναι υπέροχο, επειδή φτωχαίνει η γλώσσα, είσαι σαν νονός.

Πώς έχετε καταφέρει να μη σας καταπιεί η διαχρονική αναγκαστική σχέση με τις τοπικές εξουσίες;

Με βοήθησε πολύ επειδή γνώριζα από πολύ μικρός την αγορά. Δούλεψα από 7 ετών σε εστιατόρια, έμαθα την αλφάβητο σε εστιατόρια, μετά στα σχολεία. Στο Ναύπλιο. Με καριέρα μεγάλη, μέχρι 18 ετών, δούλευα και τα Σαββατοκύριακα. Και Τετάρτη. Αυτό με έμαθε να αντέχω τη δυσκολία, να μην περιμένω από τους άλλους. Ζω με το πουρμπουάρ εκείνης της εποχής. Χρωστάω βέβαια πολλά σε ανθρώπους, σε δασκάλους μου, στους γονείς και σε φίλους μου. Αργότερα έκανα ένα τρικ. Δεν έστελνα τον εαυτό μου σε δουλειές. Εστελνα έναν άλλον. Δεν έβγαζα την καλή μου πλευρά στη δουλειά.

Στο τραγούδι;

Εκεί κράτησα πολλά πράγματα – όπως και στο θέατρο. Ολο αυτό δεν είναι κάτι τρομερό, είναι απλό. Ξέρω πώς είναι να ανοίξεις μαγαζί, να ξυπνήσεις, να ψωνίσεις, να καθαρίσεις. Μετά έμαθα γράμματα πάνω σε αυτό.

Στην Καβάλα πόσα χρόνια είστε;

Στο ΔΗΠΕΘΕ εξίμισι χρόνια και στο φεστιβάλ δέκα.

Εφτιαξε η πόλη από το θέατρο;

Αλλάζει η πόλη, μακάρι και από αυτό, αλλά δεν ξέρω να το πω. Εγώ, ξέρεις, έχω την άποψη πως πατρίδα μου είναι ο τόπος όπου εργάζομαι. Οσοι κατηγορούν τον τόπο όπου δουλεύουν είναι ανίδεοι. Και επικίνδυνοι. Είναι τύχη να πας στην τράπεζα και να στέλνεις έμβασμα. Δεν είναι τυχερός αυτός που το λαμβάνει, αλλά αυτός που το στέλνει.

Πήρατε πράγματα από την ώς
τώρα θητεία σας;

Εκανα πράγματα με τις αγάπες μου. Ξέρεις τι είναι να περπατάς στην Καβάλα καλοκαίρι και να βλέπεις φωτογραφίες του Σεφέρη; Οταν πήγα στην παραλία και είδα ένα αγόρι ή ένα κορίτσι να διαβάζει τα «Ημερολόγια» του Σεφέρη ή τον «Αμλετ» του Γιώργου Χειμωνά, ξέρεις πώς ένιωσα; Αυτοί οι λίγοι είναι αμέτρητοι. Μας το μάθανε οι μεγάλοι δάσκαλοι. Αυτοί με ζουν χρόνια. Και το τελευταίο ευρώ αυτοί μου το έχουν δώσει. Αν είσαι από τη μεριά της ζωής που δεν έχεις κανέναν να σου στείλει – είναι μεγάλη τύχη.

Το πρώτο σας τραγούδι;

Το «Ενα όχι».

Νίκος Ξυδάκης – Ελευθερία Αρβανιτάκη…

Ευτυχώς, μου είπε «όχι» μια κοπέλα και γράφτηκε αυτό το τραγούδι!

Πώς έγινε;

Δεν τον ήξερα προσωπικά τον Ξυδάκη. Ηξερα βέβαια τη δουλειά του. Ημουν από επαρχία, ήθελα να περάσω όμως απέναντι. Σπούδαζα τότε Οικονομικά, ήμουν παρέα με τον Χρήστο Βακαλόπουλο, τον συχωρεμένο, δεν μίλαγα ακόμη πολύ, ήμουν ακόμη σε ακουστική. Είχα τάση να δω σινεμά, να διαβάσω, υπήρχε στο σπίτι αυτό το αίτημα το πνευματικό – ήταν και αριστερό σπίτι. «Αυτά τα ωραία που λες είναι σαν τραγούδια, ο Ξυδάκης ψάχνει στίχους» μου λέει τότε ο Βακαλόπουλος. Του δίνω το «Ενα όχι». Εμενα στα Πατήσια τότε, σε κάτι υπόγεια, ήμασταν φοιτητές. Δούλευα. Το ξέχασα. Με πήρε ο Ξυδάκης μια μέρα, μου λέει: «Θες να ακούσεις κάτι;». Μου το παίζει. Εγώ στην καρακοσμάρα μου. Του δίνω μετά άλλα τρία – τέσσερα. «Εγώ μπορώ να σου δίνω», του είπα, «δέκα την εβδομάδα». Με πέρασε ψώνιο. Εγώ το εννοούσα. Στον Νίκο χρωστάω.

Πέραν του τραγουδιού, γιατί
σκηνοθετείτε;

Είχα την τύχη να εργαστώ με τον Βασίλη Παπαβασιλείου στον Θεατρικό Οργανισμό Εποχή. Με δυσκόλεψε, αλλά έμαθα πράγματα, είχα και μια δική μου ιστορία να πω. Είχα ασκήσεις άλυτες. Μου τις είχαν αφήσει οι δικοί μου και έπρεπε να τις λύσω. Οπως κάνω ένα τραγούδι, πάντως, κάνω και μια σκηνοθεσία.

Θυμάμαι και την εργασία σας
πάνω στο «Δικαίωμα στην τεμπελιά» του Λαφάργκ.

Η τέχνη της αεργίας δεν είναι να μην κάνεις τίποτε – είναι να κάνεις πολλά πράγματα χωρίς να σε υποχρεώνουν να τα κάνεις. Η αποθέωση της εργασίας ή της αεργίας οδηγεί σε θέματα που είναι ψέματα.

Η σκηνοθεσία και το τραγούδι έχουν συγγένειες;

Ναι, βέβαια. Το τραγούδι με πονήρεψε. Μεγάλη ιστορία. Μπορείς να πεις, επειδή η ποίηση προηγείται. Είναι το μεγάλο γκρέιντερ που προηγείται των φιλοσόφων. Προλειαίνει το έδαφος η ποίηση. Το τραγούδι τώρα είναι το πιο δύσκολο πράγμα σήμερα. Εχουμε ξεφτιλίσει τα λόγια, η γλώσσα έχει εικόνα, δεν έχει βάρος του λόγου στα καινούργια τραγούδια – με εξαιρέσεις, βέβαια.

Το τραγούδι είναι εικόνα ή λόγος;

Λόγος. Το μέλος αλλάζει, ο ρυθμός υπουργεί.

Χάνεται ο λόγος;

Φυσικά. Οποιος μπορεί να περάσει μέσα από συμπληγάδες και να επιβάλει λέξη όπως η «ομοφροσύνη», είναι τυχερός.

Το Ιντερνετ παίζει ρόλο;

Φυσικά. Ημουν στην Κωνσταντινούπολη. Αυτοί που κάπνιζαν λουλά έβλεπαν και το iPhone. Καθολική εικόνα αυτό.

Αν γράφατε πάλι το τραγούδι «Δέκα χρόνια στου Μπακάκου», πού θα ήταν ο Μπακάκος σήμερα;

Κατεχάκη, όλα τα ραντεβού είναι εκεί. Εγραψα και το «Επί της Κατεχάκη» με τον Ξαρχάκο και το λέει η Ηρώ Σαΐα. Ο Γουτεμβέργιος θα ήταν πολύ αδύναμος με το Ιντερνετ. Η τυπογραφία προϋπέθετε και τη δική σου δουλειά.

Λαϊκό τραγούδι υπάρχει ή γράφεται σήμερα;

Λαϊκό γραφόταν πάντα και μας έμαθε την αρετή της φτώχειας. Εγώ είμαι παιδί που ήλθε από τον δρόμο της λογοτεχνίας: «Ιζαμπώ», «Καρένινα». Αγαπούσα όμως τους ανθρώπους που ζούσα, τους λαϊκούς. Πάντα θα υπάρχει λαϊκό, απλώς υπάρχει πολύ λίγο. Ακούς σήμερα στίχους αστείους, ενώ έχουμε μεγάλη παράδοση: Μάρκος Βαμβακάρης, Παπαϊωάννου, Ακης Πάνου. Τι είχε ο Μάρκος; ήξερε τέσσερις λέξεις και τις έβαζε σε μια σειρά. Ο λαϊκός δεν έχει τα μέσα να ξεφτίσει. Το λαϊκό είναι στην πηγή.

Συχνά το λαϊκό δεν είναι και κακό;

Ποτέ, ομονοούν τα πιο αντίθετα πράγματα. Το άσπρο με το μαύρο.

Γιατί δεν γράφεται με τη συχνότητα που γραφόταν;

Δεν ζει κανείς έτσι. Ζούμε μικροαστικά. Φοβισμένα. Ο φόβος έχει το πάνω χέρι σήμερα. Ο λαϊκός άνθρωπος ήταν αγωνιστής.