Χιούμορ ή γκάφα; Τα όρια αλλάζουν μαζί με την κοινωνία

Μέσα σε διάστημα δυο εβδομάδων συζητήσαμε, με διαφορετική ένταση και αφορμές, ένα θέμα που επανέρχεται τακτικά και που σε άλλες χώρες έχει αποτελέσει αντικείμενο σοβαρών αναλύσεων: ποια είναι τα όρια του χιούμορ; Ποιο είναι το όριο μεταξύ της γκάφας και της σοβαρής περίπτωσης λανθασμένης κρίσης;

Στα πιο πρόσφατα παραδείγματα που σχολιάστηκαν – κυρίως στα social media – είναι αυτό του Δημήτρη Καμπουράκη.

Ο δημοσιογράφος, επιστρέφοντας στην εργασία του στην τηλεόραση έπειτα από ένα πρόβλημα υγείας στα μάτια του, για το οποίο είχε γραφτεί πως μπορεί να τον οδηγήσει ακόμη και στην τύφλωση, εμφανίστηκε στο τηλεοπτικό πλατό με γυαλιά ηλίου, αστειευόμενος με την κατάστασή του με εμφάνιση που παρέπεμπε σε τυφλό άνθρωπο. Το σκηνικό θα είχε γίνει πολύ λιγότερο γνωστό αν δεν είχε οδηγήσει σε ανταλλαγή αντεγκλήσεων μεταξύ του δημοσιογράφου και του αναπληρωτή υπουργού Υγείας, Παύλου Πολάκη, ο οποίος, λόγω των γνωστών ευαισθησιών του σε ζητήματα αισθητικής, τακτ και λεπτότητας λόγων και τρόπων, έψεξε άγρια τον Καμπουράκη με ανάρτηση στο Facebook.

Η ΑΠΟΛΟΓΙΑ. Ο Καμπουράκης απολογήθηκε δημόσια, φιλοξένησε εκπρόσωπο του αναπηρικού κινήματος στην εκπομπή του, για να απολογηθεί και σε αυτόν και για να εκθέσουν τα προβλήματα των ανθρώπων με αναπηρία. Δεδομένου ότι η δημόσια απολογία δεν είναι ούτε εύκολο πράγμα, ούτε και συνηθισμένο, φαίνεται πως η ζέση κι η ταπεινότητα με την οποία ο δημοσιογράφος ζήτησε συγγνώμη έγινε, εν πολλοίς, καλοδεχούμενη, και το ζήτημα δεν έλαβε παραπάνω έκταση.

Στην απάντησή του στον υπουργό, ο Καμπουράκης γράφει διάφορα ενδιαφέροντα που δεν είναι της παρούσης, υπάρχει ωστόσο ένα επιχείρημα που σηκώνει συζήτηση. Λέει, μεταξύ άλλων, πως δεν θα μπορούσε να είναι ρατσιστής απέναντι στους ανθρώπους με αναπηρία λόγω του ότι βιώνει την αναπηρία πολύ στενού κι αγαπητού προσώπου του, εξηγώντας στον υπουργό τις δυσκολίες που ως υπουργός όφειλε να είχε φροντίσει αντί να αναζητά συνεχώς ψεγάδια στους «εχθρούς» του και να τσακώνεται στο Facebook.

Για το τελευταίο ουδεμία αντίρρηση αλλά, είπαμε, οι απαντήσεις στον κ. Πολάκη, όσο ελκυστικό κι αν είναι να τις σχολιάσει κανείς, δεν είναι της παρούσης. Ας ξεφύγουμε από την αφορμή της συζήτησης όμως, τον δημοσιογράφο και το αστείο του, γιατί το θέμα θεωρείται, ούτως ή άλλως, λήξαν. Το επιχείρημα πως αν κάποιος έχει στο στενό περιβάλλον του κάποιον αλλοδαπό/αλλόθρησκο/ομοφυλόφιλο/διεμφυλικό κ.λπ., αυτό του προσδίδει αυτομάτως ανοσία στον ρατσισμό και τις διακρίσεις είναι απολύτως λανθασμένο. Τούτο δεν σημαίνει πως όποιος το επικαλείται είναι ρατσιστής αλλά όχι κι ότι δεν είναι, είναι το ίδιο το επιχείρημα ασθενές, πόσω μάλλον αφού εκφέρεται ως κάτι που πηγάζει από μια κοινή λογική. Δεν υπάρχει, άλλωστε, πιο κακοποιημένο, πιο εύπλαστο και πιο εκμεταλλεύσιμο πράγμα από αυτό που ονομάζεται «κοινή λογική», γι’ αυτό είναι κι ένα από τα πιο συνηθισμένα punchlines της πολιτικής προπαγάνδας. Κι ο Ζαν Μαρί Λεπέν το είχε πει κάποτε: «Με λένε ρατσιστή, εμένα, που έχω και μαύρους φίλους».

Είναι δε τραγικά αδύναμο μιας και εξ αυτού συνάγεται πως οι ίδιοι οι φορείς ταυτοτήτων και χαρακτηριστικών που τους βάζουν στη δυσάρεστη θέση να είναι υποκείμενα διακρίσεων, δεν είναι ποτέ οι ίδιοι ρατσιστές. Οτι, δηλαδή, ένας μαύρος δεν μπορεί ποτέ να είναι σεξιστής, ότι ένας ομοφυλόφιλος δεν θα μπορούσε ποτέ να μην χωνεύει τους μετανάστες κ.ο.κ. Πράγματα που ξέρουμε πολύ καλά πως δεν ισχύουν.

Αφήνοντας λοιπόν τους υποκειμενικούς παράγοντες στην άκρη, επιστρέφει κανείς στο αρχικό ερώτημα, αν υπάρχουν αντικειμενικά όρια στα θέματα με τα οποία μπορούμε να αστειευτούμε. Από το οποίο προκύπτουν, φυσικά, μια σειρά από άλλα λογικά ερωτήματα όπως το ποιος τα θέτει αυτά τα όρια και τι σημαίνουν για την ελευθερία του λόγου. Το τελευταίο είναι αυτό που τίθεται συχνότερα, με ιδιαίτερα στρεβλό τρόπο όμως, καθώς κάθε κριτική φιλτράρεται μέσα από το αυτονόητο δικαίωμα του καθενός να λέει τη γνώμη του ξεχνώντας το αυτονόητο δικαίωμα κάποιων να θίγονται.

Τα ήθη του χιούμορ αλλάζουν μαζί με τις κοινωνίες και όχι με φιρμάνια. Αστεία που κάποτε ήταν απολύτως αποδεκτά και ξεκαρδιστικά σήμερα δεν έχουν την ίδια απήχηση και, ενίοτε, προκαλούν αντιδράσεις. Η παρουσίαση του «διαφορετικού», του μαύρου, του ομοφυλόφιλου, του Εβραίου, ως ανθρωπότυπων με απολύτως στερεοτυπικά χαρακτηριστικά είναι όλο και λιγότερο αποδεκτή, ακόμη κι όταν έχει τη μορφή σάτιρας προερχόμενη από άτομα αυτών των ταυτοτήτων.

Η ΑΝΟΧΗ. Τα όρια ανοχής μας μεταβάλλονται παράλληλα με τις αντιλήψεις μας και τη συγκυρία. Για παράδειγμα, τα όρια της αποδεκτής ενασχόλησης με την αναπηρία ή κάποια φυσικά χαρακτηριστικά έχουν μεταβληθεί αναλόγως με τις γνώσεις που αποκτάμε για τις συγκεκριμένες καταστάσεις μέσω της επιστήμης, τα πρότυπα ομορφιάς, τον κυρίαρχο λόγο. Ενα άλλο παράδειγμα είναι η ιλαρή απεικόνιση των νεοναζί ή η αντιμετώπισή τους ως υποκείμενα λάιφσταϊλ, που έφτασαν να μας απασχολούν όταν είδαμε τη Χρυσή Αυγή στα έδρανα του Κοινοβουλίου. Ταυτόχρονα, βέβαια, το γεγονός ότι η Ελλάδα είναι μια χώρα με πολύ υψηλό σκορ αντισημιτισμού και χαλαρά αντανακλαστικά στο ζήτημα του Ολοκαυτώματος, φαίνεται πολύ από το ότι δεν έχουμε ακόμη χωνέψει πως στον δυτικό κόσμο δεν είναι κι ιδιαίτερα καλοδεχούμενη η ιλαρή απεικόνισή του ή η κατάχρησή του σε εκφραστικά σχήματα υπερβολής (π.χ. το Μνημόνιο ως «κοινωνικό Ολοκαύτωμα», η σύγκριση του Μακεδονικού με το Ολοκαύτωμα, δυο παραδείγματα που έχουμε ακούσει και διαβάσει).

Στις συζητήσεις αυτές καταλήγουν, συνήθως, στον ψόγο περί «πολιτικής ορθότητας» όπως βαφτίζονται, πολύ συχνά, οι ευαισθησίες κι η ευγένεια. Διότι, καμιά φορά, όσο κι αν το υπεραναλύσουμε, εκεί καταλήγει. Εχει μια σημασία να αναρωτηθεί κανείς γιατί φτάσαμε να θεωρείται μεμπτό να μη θες να αστειευτείς με τα φυσικά χαρακτηριστικά κάποιου, τη φυλή ή το φύλο του. Η απάντηση ίσως κρύβεται στις απολήξεις της συντριπτικής αλλαγής παραδείγματος που ζει ο κόσμος μας. Της αμφισβήτησης, λιγότερο ή περισσότερο, των κεκτημένων της φιλελεύθερης δημοκρατίας ως πεπερασμένων αξιών που αποτελούν εμπόδιο στη διαχείριση των νέων προκλήσεών μας. Απόψεις που κάνουν την ανεκτικότητα όλο και λιγότερο ελκυστική ενώ διατυμπανίζουν, ταυτόχρονα, μια νέου τύπου ελευθερία. Δεν είναι όμως και τόσο «νέα» η ελευθερία αυτή και μας επιστρέφει στο «παράδοξο της ανοχής» του Καρλ Πόπερ. Στο ότι η ανοχή στις μη ανεκτικές απόψεις καταλήγει στην επικράτησή τους και την ήττα της ανοχής.