Οι «κοιλιακοί», οι «τζουμπέδες» και η πρόθεση του Γεωργίου Α΄

Στο πρώτο μέρος αναφερθήκαμε στην αρχική διαμόρφωση των ρευμάτων και τον ρόλο των Μεγάλων Δυνάμεων, όπως και στην εμφάνιση του νέου χάρτη και τους Πεδινούς και Ορεινούς. Σήμερα θα ξεκινήσουμε την πολιτική αναδρομή μας από το Νέο Σύνταγμα και τα Νέα Κόμματα.

Με το Σύνταγμα του 1864, το οποίο βασιζόταν στην αρχή της λαϊκής κυριαρχίας, η οποία διατυπωνόταν στο άρθρο 21, ξεκίνησε η περίοδος της Βασιλευομένης Δημοκρατίας. Ταυτόχρονα άλλαξε και πάλι ο κομματικός χάρτης αφού οι προηγούμενοι σχηματισμοί αποδυναμώθηκαν και εξαφανίστηκαν με τη διάλυση της Συντακτικής Βουλής του 1864 και νέοι σχηματισμοί ξεπήδησαν μέσα από αυτούς.

Αρχικά δημιουργήθηκαν τέσσερα κόμματα και λίγο αργότερα δημιουργήθηκε και το πέμπτο κόμμα, του οποίου επρόκειτο να ηγηθεί ο Χαρίλαος Τρικούπης. Τα πρώτα τέσσερα κόμματα ήταν: το κόμμα του Δημητρίου Βούλγαρη, οι βουλευτές του οποίου προέρχονταν από το κόμμα των Πεδινών, το κόμμα του Αλέξανδρου Κουμουνδούρου, του οποίου οι περισσότεροι βουλευτές είχαν προέλθει από το κόμμα των Ορεινών, το κόμμα του Επαμεινώνδα Δεληγεώργη, προερχόμενο από το Εθνικό Κομιτάτο και το κόμμα του Θρασύβουλου Ζαΐμη.

Τα παραπάνω κόμματα ήταν όλα προσωποπαγή και έφεραν ως ονομασία το επώνυμο του αρχηγού τους, όμως πολύ συχνά ο λαός και οι εφημερίδες χρησιμοποιούσαν ειρωνικά άλλες επωνυμίες, κυρίως για τα τρία μεγαλύτερα κόμματα. Ετσι, το κόμμα του Βούλγαρη ονομαζόταν και κόμμα των «τζουμπέδων», λόγω της αμφίεσης του υδραίου πολιτικού, ο οποίος φορούσε το χαρακτηριστικό υδραίικο πανωφόρι με γούνινο καπέλο, τον τζουμπέ. Το κόμμα του Κουμουνδούρου ονομαζόταν και κόμμα «μη χάνεσαι» από τη φράση που συχνά χρησιμοποιούσε ο αρχηγός του και το κόμμα του Δεληγεώργη λεγόταν και «κοιλιακοί» λόγω των παροχών που έδινε στους ψηφοφόρους του.

Αναφορικά με τη δομή και τη λειτουργία τους, τον πρώτο λόγο είχαν οι αρχηγοί τους. Ομως και οι βουλευτές είχαν πια αποκτήσει ισχύ μέσα από τους κομματικούς μηχανισμούς, ακόμη και απέναντι στον εκάστοτε αρχηγό. Κι αυτό γιατί πλέον ο βουλευτής, λόγω των συχνότερων επισκέψεών του στην περιφέρεια είχε αμεσότερη επαφή με τους ψηφοφόρους της εκλογικής του περιφέρειας από ό,τι είχε ο κάθε αρχηγός.

Αυτό που χαρακτήριζε περισσότερο τα κόμματα εκείνης της περιόδου ήταν η αντιπαράθεσή τους για την κατάκτηση της εξουσίας που κινούνταν και επηρεαζόταν κυρίως από την πρόθεση του Γεωργίου Α’ να έχει ενεργή συμμετοχή στις πολιτικές εξελίξεις, γεγονός που επέκτεινε την αντιπαράθεση των κομμάτων στο πεδίο της ερμηνείας του Συντάγματος και εντός του πλαισίου της τριπλέτας στέμμα – κυβέρνηση – κοινοβούλιο.

Η πρόθεση του Γεωργίου Α’ για αποδυνάμωση των κομμάτων και του κοινοβουλίου και για έλεγχο των κυβερνήσεων, καθώς και η επιδίωξη του Βούλγαρη για ανεξέλεγκτη εξουσία χωρίς σεβασμό στους κοινοβουλευτικούς θεσμούς όξυναν την πολιτική κατάσταση, οδήγησαν σε ρήξη τα κόμματα και τελικά προκάλεσαν σημαντικές αντιδράσεις στους κόλπους της κοινωνίας.

Ο ΠΡΩΤΟΣ ΔΙΚΟΜΜΑΤΙΣΜΟΣ. Μέσα σε αυτή την έντονη πολιτικά περίοδο γεννήθηκε και εμφανίστηκε στο προσκήνιο το 1872 το Πέμπτο Κόμμα, το μετέπειτα τρικουπικό. Ηγέτες του νέου κόμματος ήταν ο Επτανήσιος Κωνσταντίνος Λομβάρδος, ο τραπεζίτης Ευθύμιος Κεχαγιάς και λίγο αργότερα προστέθηκε και ο ανεξάρτητος τότε και πρώην υπουργός Εξωτερικών στην κυβέρνηση Κουμουνδούρου Χαρίλαος Τρικούπης, όλοι τους πολιτικοί που είχαν αποφασίσει να αποχωρήσουν από τα παλαιά κόμματα.

Σύντομα ο Τρικούπης εξελίχθηκε σε αρχηγό του κόμματος και έτσι το κόμμα πήρε την ονομασία τρικουπικό. Στην ιδεολογία του Πέμπτου ή Τρικουπικού Κόμματος ή Νεωτερικού κυριαρχούσαν η συνταγματική τάξη, το κοινοβουλευτικό σύστημα διακυβέρνησης και ο εκσυγχρονισμός της χώρας σύμφωνα με τα πρότυπα των δυτικοευρωπαϊκών κρατών.

Ο Τρικούπης είχε θέσει ως προτεραιότητά του τον εκσυγχρονισμό της ελληνικής πολιτικής ζωής και την ομαλή λειτουργία της ελληνικής κοινοβουλευτικής δημοκρατίας. Ο Τρικούπης θεωρούσε τον δικομματισμό ως το μέσο επίτευξης του εκσυγχρονισμού του κοινοβουλευτισμού, όπως άλλωστε είχε γράψει και σε άρθρο του στην «Ωρα» στις 10 Νοεμβρίου 1875: «Η ελευθέρα λειτουργία της Βουλής θέλει μετατρέψει τα κόμματα από προσωπικών εις πραγματικά, από πολλών εις δύο».

Ο δεύτερος πυλώνας της εκσυγχρονιστικής ιδεολογίας του Τρικούπη, που συνδεόταν απόλυτα με τη μη προσωποπαγή οργάνωση των κομμάτων, ήταν η επιδίωξη του «σπασίματος» του «πελατειακού» συστήματος που κυριαρχούσε στην πολιτική ζωή. Σύμφωνα με τον Τρικούπη, αυτό θα επιτυγχανόταν μόνο με την επίτευξη ενός καίριου κτυπήματος κατά της «βουλευτοκρατίας», χτύπημα το οποίο θα έσπαζε την αμφίδρομη σχέση εξάρτησης του βουλευτή με τους ψηφοφόρους του, αλλά και την εξάρτηση των κρατικών υπαλλήλων από τον κάθε βουλευτή. Αυτό προσπάθησε να το πραγματώσει η κυβέρνηση Τρικούπη με δύο βασικές μεταρρυθμίσεις : τη διεύρυνση των εκλογικών περιφερειών και τη μείωση των αριθμών των βουλευτών από 245 στο ελάχιστο συνταγματικό όριο των 150 βουλευτών.

Ο ΔΗΛΙΓΙΑΝΝΗΣ. Αντίπαλο δέος του Τρικουπικού/Νεωτερικού Κόμματος στον πρώτο ελληνικό δικομματισμό ήταν η συνέχεια του Κουμουνδουρικού Κόμματος, το οποίο το 1884, όταν ο Θεόδωρος Δηλιγιάννης εδραιώθηκε στην ηγεσία του, ονομάστηκε Δηλιγιαννικό ή Εθνικό Κόμμα. Στον πυρήνα της ιδεολογίας και των θέσεων του Εθνικού Κόμματος – που απέκτησε σύντομα ισχύ λόγω της αυξανόμενης κοινωνικής δυσαρέσκειας που είχε προκαλέσει η οικονομική πολιτική του Τρικούπη – βρισκόταν η απόρριψη του εκσυγχρονιστικού εγχειρήματος του Τρικούπη.

Παράλληλα, το Εθνικό Κόμμα ήταν αντίθετο και στις πολιτικές μεταρρυθμίσεις του Νεωτερικού, ειδικότερα όσον αφορά στην εφαρμογή της ευρείας εκλογικής περιφέρειας, που θεωρούσε πως θα απομάκρυνε τους ψηφοφόρους από τους πολιτικούς και θα οδηγούσε στην αποξένωση και την αδιαφορία τους. Αυτό, δηλαδή, που το Νεωτερικό Κόμμα θεωρούσε ως πηγή διαφθοράς, το Εθνικό Κόμμα το έβλεπε ως ρήγμα των παραδοσιακών σχέσεων ανάμεσα στους ψηφοφόρους και το πολιτικό προσωπικό.

Οι ιδιαίτερα δυσχερείς, όμως, εσωτερικές και εξωτερικές συνθήκες, που οδήγησαν στη χρεοκοπία του 1893, αποτέλεσαν σημαντική και τελικά αξεπέραστη δοκιμασία και για τα δύο κόμματα και τον πρώτο ελληνικό δικομματισμό. Οι εκ διαμέτρου αντίθετες πολιτικές ιδεολογίες των δύο κομμάτων, η εκσυγχρονιστική του Νεωτερικού και η νεοσυντηρητική του Εθνικού, εξαντλήθηκαν και τελικά κατέρρευσαν μπροστά στις πολυσύνθετες επιπτώσεις της οικονομικής χρεοκοπίας.

Ο Γιώργος Ρωμαίος είναι δημοσιογράφος – συγγραφέας.

Βιβλία: Το τετράτομο «Η περιπέτεια του κοινοβουλευτισμού», «Η Ελλάδα των δανείων και των χρεοκοπιών», «Από τον Οθωνα στην καγκελάριο Μέρκελ – 180 χρόνια οι Γερμανοί στην Ελλάδα», «Η Ευρώπη και η Ελλάδα – Από την κρίση στην ελπίδα» (εκδόσεις Πατάκη)