Αρθρο 4: τι είναι και τι πραγματικά κάνει η ΕΕ;

Στα κράτη-μέλη της ΕΕ παρατηρείται ότι οι κυβερνήσεις συχνά επιδιώκουν να λάβουν τα εύσημα για τις δράσεις που είναι αποδεκτές από τους ψηφοφόρους, ενώ από την άλλη κατηγορούν την Ενωση για μη δημοφιλείς πολιτικές. Ωστόσο, η πραγματικότητα είναι πολύ διαφορετική.

Πρώτον, κάθε ενέργεια της ΕΕ στηρίζεται σε Συνθήκες που έχουν διαπραγματευτεί σε διακυβερνητικό επίπεδο και έχουν εγκριθεί από όλα τα κράτη – μέλη.

Δεύτερον, η ΕΕ δεν είναι ένα ομόσπονδο κράτος. Επίσης, δεν είναι ούτε απλώς ένας διακυβερνητικός οργανισμός,  γιατί τα μέλη της συνενώνουν μέρος των εθνικών κυριαρχιών τους και έτσι αποκτούν μεγαλύτερη συλλογική δύναμη και επιρροή μέσω κοινών θεσμικών οργάνων. Το άμεσα εκλεγμένο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο εκπροσωπεί τους πολίτες, η Επιτροπή, της οποίας τα μέλη διορίζονται από τις εθνικές κυβερνήσεις, προωθεί τα συμφέροντα της ΕΕ ως συνόλου, και  το Συμβούλιο της ΕΕ προασπίζει τα εθνικά συμφέροντα των κρατών – μελών.

Τρίτον, οι Συνθήκες προσδιορίζουν τους τομείς πολιτικής για τους οποίους μπορεί να αποφασίζει η ΕΕ. Η ΕΕ έχει (α) αποκλειστική αρμοδιότητα σε ζητήματα τελωνειακής ένωσης και κανόνες ανταγωνισμού, νομισματικής πολιτικής, αλιευτικής πολιτικής, κοινής εμπορικής πολιτικής, (β) συντρέχουσα αρμοδιότητα με τα κράτη – μέλη να ενεργούν μόνο εφόσον η ΕΕ έχει επιλέξει να μην ενεργήσει σε ζητήματα εσωτερικής αγοράς, κοινωνικής πολιτικής, περιβάλλοντος, προστασίας των καταναλωτών, δημόσιας υγείας, έρευνας κ.λπ., και (γ) η ΕΕ έχει αρμοδιότητα να υποστηρίζει, να συντονίζει ή να συμπληρώνει τη δράση των κρατών – μελών σε ζητήματα βιομηχανίας, πολιτισμού, τουρισμού, παιδείας, αθλητισμού κ.λπ., χωρίς να  εκδίδει νομικά δεσμευτικές πράξεις.

Η ΕΕ είναι μοναδική στον κόσμο. Είναι ένας συνδυασμός δύο πολιτικών συστημάτων, του διακυβερνητικού και του υπερεθνικού. Η διάκριση αυτή είναι κρίσιμη. Δεν υπάρχει κάποια «μυστήρια» ΕΕ που αποφασίζει «κρυφά» από τα κράτη – μέλη.

n Στο διακυβερνητικό επίπεδο, όλες οι αποφάσεις, «μικρές» ή «μεγάλες», έχουν εξεταστεί και συζητηθεί εξονυχιστικά από τους υπουργούς των κρατών – μελών στο Συμβούλιο της ΕΕ, και υιοθετούνται με πλειοψηφία ή και ομοφωνία. Τα κράτη – μέλη διαθέτουν και το δικαίωμα της αρνησικυρίας (βέτο).

n Στο υπερεθνικό επίπεδο το Συμβούλιο αποφασίζει, από κοινού με το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, με τη συνήθη νομοθετική διαδικασία σε ζητήματα όπου η ΕΕ αποκλειστική και συντρέχουσα αρμοδιότητα. Το Συμβούλιο νομοθετεί βάσει προτάσεων της Επιτροπής σε 85 περίπου τομείς πολιτικής και οι περισσότερες νομοθετικές πράξεις της ΕΕ αποτελούν αντικείμενο διαπραγμάτευσης με τη διαδικασία αυτή.

Κατά συνέπεια, το να αρνείται κανείς ότι, σε έναν σημαντικό αριθμό ζητημάτων, τα κράτη – μέλη της ΕΕ λειτουργούν σε ένα πλαίσιο αλληλεξάρτησης, είναι εξίσου οξύμωρο με το να αψηφά τα κράτη και τις εθνικές κυβερνήσεις ως άνευ σημασίας. Αλλωστε, οι θεσμοί της ΕΕ αποτελούν, σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό, δημιουργήματα των μελών τους: δεν μπορούν να πετύχουν περισσότερα από όσα τους επιτρέπουν τα κράτη – μέλη. Η κατανόηση της διάκρισης ανάμεσα στις δύο πτυχές της Ενωσης είναι κρίσιμη.  Και αυτό  γιατί  η μη κατανόηση των  διαδικασιών αυτών καλλιεργεί μια έλλειψη εμπιστοσύνης/νομιμοποίησης ως προς την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, και ειδικότερα σήμερα όπου η πολυδιάστατη κρίση έχει διογκώσει τον ευρωαρνητισμό. Είναι ανάγκη η δημιουργία μιας «ευρωπαϊκής οπτικής». Να γίνει  κατανοητή η άμεση συσχέτιση/αλληλεπίδραση των πολιτικών διαδικασιών της ΕΕ με τις κρατικές διεργασίες, ώστε να αντιστραφεί ο ευρωαρνητισμός και να επαναπροσδιοριστεί ο τρόπος σκέψης των πολιτών απέναντι στην διαδικασία της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης.  Το ζήτημα αυτό θα μας απασχολήσει στο επόμενο άρθρο του αφιερώματος.

Ο Χρήστος Α. Φραγκονικολόπουλος είναι καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο Τμήμα Δημοσιογραφίας και ΜΜΕ στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο και κάτοχος Εδρας Jean Monnet