«Σήμερα αισθάνομαι μια ορφάνια…»

Είναι Παρασκευή, σιχτιρίζεις λίγο που έχει καταρρακτώδη βροχή και κίνηση, αλλά ανταμείβεσαι όταν ξεκινάει η αφήγηση του Κώστα Τσιάνου, στο ξύλινο τραπέζι του σπιτιού του και με φόντο το άγρυπνο βλέμμα του δασκάλου του Δημήτρη Ροντήρη – από φωτογραφία. Ο μεγάλος σκηνοθέτης του θεάτρου, μόλις πρόσφατα βραβεύθηκε από την Περιφέρεια Θεσσαλίας επί ημερών Κώστα Αγοραστού, το θέατρο Μύλος στη Λάρισα θα λάβει το όνομά του, αλλά όλα αυτά είναι απλώς η αφορμή για να ταξιδέψεις με τα λόγια του στο ελληνικό θέατρο μετά το ’60, στα λόγια των δασκάλων του (Ροντήρης, Δόρα Στράτου, Κάρολος Κουν), στις μεγάλες επιτυχίες που εκείνος έκανε – όπως την εμβληματική «Ηλέκτρα» του Ευριπίδη (όχι του Σοφοκλή) με τη Λυδία Κονιόρδου, το θρυλικό Θεσσαλικό Θέατρο και την αναβίωση του μπουλουκιού όπου ο ίδιος πρωτοστάτησε, στις επιθεωρήσεις και στο είδος του λαϊκού θεάτρου που υπερασπίζεται μέχρις εσχάτων. Ο Τσιάνος όταν μιλάει είναι σαν να κουβαλάει και κάτι από τη μακρά παράδοση της ελληνικής κωμωδίας, είναι όμως συνάμα κι ένας πνευματώδης άνθρωπος με βαθιά έγνοια για τη λαϊκότητα, τη σύνδεση με το παρελθόν, αλλά και τη μέθοδό του που ευελπιστεί να ολοκληρώσει με νέα ανεβάσματα της «Εκάβης» και της «Ιφιγένειας εν Αυλίδι».

Είχατε βραβευθεί πολλάκις πριν λάβετε το βραβείο της Περιφέρειας Θεσσαλίας.

Από όλους του συλλόγους της Θεσσαλίας και όχι μόνον. Αυτό ήταν της περιφέρειας, ενώ προσήλθε και ο Δήμος Λάρισας που είπε να μετονομάσουμε το θέατρο Μύλος σε Κώστας Τσιάνος.

Ωραίο…

Ναι. Ξέρουν πως αυτό το θέατρο το έχτισα εγώ. Δεν το θέλανε κάποτε. Κατάφερα να μου δώσουνε λεφτά από ΥΠΠΟ, πήγα σε Τζαννετάκη, ευγενέστατος, με ήξερε από το Θέατρο της Νέας Ιωνίας.

Το οποίο;

Το είχαμε κάνει με Γιώργο Μιχαηλίδη, Χρήστο Τσάγκα κ.ά. Ξεκινώ να σας αφηγούμαι λοιπόν: Εγώ έπαιξα για πρώτη φορά στο Θέατρο Τέχνης, ως μαθητής του Ροντήρη, που ήταν δύο σχολές αντίπαλες. Αυτό δεν έχει ξαναγίνει. Ημουν χορευτής της Δόρας Στράτου, η Δόρα ήταν πολύ φίλη με τον Κάρολο. Οταν θέλησε να κάνει αυτός ξανά τους «Ορνιθες», το 1962, ζήτησε τη συμβολή της Στράτου. Ιδιαίτερα τον Χορό, τον ήθελε πιο αδρό. «Θα σου δώσω χορευτές, αλλά θα πάρεις τη Ζουζού Νικολούδη» του είπε και βρέθηκα εγώ ένα χωριατάκι, εκεί. Ηταν μια ευτυχισμένη περίοδος.

Αρα έρχεστε από Λάρισα και;

Με πήρε μαθητή ο Ροντήρης. Ο πατέρας μου ήταν μάγειρας και μου λέει τότε: «Θα βράσω το κεφάλι μου στο καζάνι για να κάνεις αυτό που θέλεις». Ενθαρρυντικός!

Ναι και η μία αδελφή μου. Η μάνα μου και η άλλη αδελφή μου ήταν πιο διστακτικές για το πώς θα ζήσω.

Αρα έρχεστε στην Αθήνα…

Και πήγα στο Ωδείο Αθηνών. Ο Ροντήρης ήταν μέγας και τρανός. Και πολύ αυστηρός. Οπως έπρεπε να είναι.

Γιατί;

Γιατί σήμερα με τους νεοέλληνες, έχει χαθεί η αυστηρότητα. Δεν είμαστε πια αυστηροί με τους εαυτούς μας. Ο Ροντήρης ήταν πρώτα από όλα αυστηρός με τον εαυτό του. Πριν έλθει στο μάθημα έκανε προγύμναση μία ώρα. Τώρα είναι ξαπλωμένοι κάτω, μασάνε τσίχλες. Και ο Κουν ήταν έτσι. Ακόμη πιο αυστηρός.

Τι κρατάτε από τον Ροντήρη;

Η διδασκαλία του δεν ξεπερνιέται. Μόνο ο Τερζόπουλος σήμερα έχει προχωρήσει. Την αφοσίωση σε αυτό που κάνουμε με θρησκευτικότητα. Αυτό κρατώ.

Στη Δόρα Στράτου;

Στη δεύτερη τάξη του Ωδείου, ταυτόχρονα πήγα στη Δόρα Στράτου -το μεγάλο μου σχολείο ήταν αυτό. Η επαφή μου με τον λαϊκό πολιτισμό. Συναρπαστικό να μαθαίνεις τα δρώμενα, τη βάση της τέχνης, από κει ξεκινούν όλα. Κάθισα μία δεκαετία, 1960 – 1970, στη Δόρα Στράτου.

Πώς ήταν;

Ηταν η χρυσή εποχή της Στράτου, γιατί δεν άφησε χωριό με χωριό που να μην καταγράψει, να μη φέρει γέρους να μας μάθουν χορούς. Οταν είδα τις γυναίκες από τον Γιδά Ημαθίας νόμιζα πως είδα αρχαίους πρόγονους. Πήγαινα και εγώ με τη Δόρα. Πήγαινε σε χωριά με συνεργείο, με Ούχερ μαγνητόφωνα – από χωριό σε χωριό. Στη Μακεδονία ήταν ο μεγάλος πλούτος. Σαν να κάναμε αρχαιολογία. Είχε μανία να αποδείξει την πολιτισμική συνέχεια.

Κόντρα στον Φαλμεράιρερ…

Κάποιοι ήταν συνέχεια εδώ. Δεν ξέρω αν είμαι απόγονος αρχαίων. Από τη Λάρισα είμαι. Η γλώσσα και το τοπίο όμως μας κάνει να είμαστε έθνος. Οταν ξύπναγα στην Αθήνα και έβλεπα τον Υμηττό, μαγευόμουν. Εμενα τότε στην Πλάκα και έβλεπα Ακρόπολη. Πήγα στρατιώτης, πληρωνόμουν στη Στράτου. Ελυσα το βιοποριστικό. Ταυτόχρονα πήγα στη σχολή του Κουν.

Από τον Κουν τι κρατάτε;

Ημουν πολύ νέος, δεν μπορούσα να το πιστέψω. Τώρα το συνειδητοποιώ. Πώς βρέθηκα εκεί; Οταν άκουσα τη μουσική του Μάνου Χατζιδάκι για τους «Ορνιθες», δεν κοιμήθηκα το βράδυ. Εγώ είμαι ευγνώμων. Αυτά ήταν το 1960 κάτι. Γυρίζω από στρατιώτης. Στη Στράτου ήμουν μέχρι το 1970. Εγώ όμως έπαιζα ταυτόχρονα. Τότε ιδρύσαμε το Θέατρο Νέας Ιωνίας, με Μιχαηλίδη, Περικλή Κοροβέση και με Τσάγκα, Νένα Μεντή.

Παίζετε τότε…

Ναι, βέβαια. Πρώτη εμφάνιση: «Ορέστης» του Ευριπίδη σε Νέα Ιωνία, σκηνοθεσία Μιχαηλίδη. Μετά μπήκε η χούντα, μας κλείσανε. Εγώ ήμουν όμως, όπως σου είπα, συνέχεια στη Δόρα Στράτου μέχρι το ’70.

Το Θεσσαλικό Θέατρο πότε το ιδρύετε;

Το 1975. Α, είχα δάσκαλο και τον Δημήτρη Χορν, εννοώ στη σχολή Ροντήρη.

Πώς ήταν;

Ο ίδιος πίστευε πως δεν ήταν καλός δάσκαλος. Τα έδειχνε όμως αυτά που ήθελε να διδάξει και εκεί ήταν μια απόλαυση. Αλλά καλύτερο ηθοποιό δεν έχω δει από τον Ροντήρη. Ηθελε όμως να γίνει σκηνοθέτης. Και έφυγε, πήγε στη Γερμανία και υπήρξε μαθητής και βοηθός του μέγιστου Μαξ Ράινχαρντ.

Το 1970-75 πού βρίσκεστε;

Κάνουμε τη Νέα Πορεία και ανεβάζουμε τους «300 της Πηνελόπης» του Γιώργου Χαραλαμπίδη. Στο θέατρο Κάβα. Πριν όμως, με Μαριέττα Ριάλδη κάνουμε το Πειραματικό στην Ακαδημίας.

Με αντιχουντική δράση!

Μόνον. Ερχόταν η Ασφάλεια συνέχεια. Μας πήγαιναν συχνά για ανακρίσεις, φιλικές και καλά, αλλά δεν ήξερες αν θα γυρίσεις πίσω. Μετά κάναμε το «Παραμύθι χωρίς όνομα» του Καμπανέλλη με μουσική Μάνου. Καλοκαίρι σε ταράτσα του Καλουτά, στην Πατησίων. Χαμός. Εκεί πρώτη φορά αναλαμβάνω την ευθύνη της κινησιολογίας. Αρχισα να χορογραφώ τραγούδια του Μάνου. Η μοίρα των ομάδων όμως είναι να διαλυθούν. Την επομένη μέρα με πήρε η Καρέζη. Αλλο σχολείο. Θίασος Καρέζη – Καζάκος.

Παίζετε μαζί τους;

«Το Μεγάλο μας Τσίρκο», «Εχθρός Λαός». «Κουκί και Ρεβίθι». Εγραφε κάθε μέρα ο Ιάκωβος, τα στέλνανε σε Λογοκρισία, τα κόβανε και δεν καταλαβαίναμε τι έλεγε. Μετά το «Τσίρκο» αυτά. Πέφτει η χούντα. Είχαν καταστραφεί οικονομικά με το «Κουκί» και λένε: θα κάνουμε ξανά το «Τσίρκο», με προσθήκες. Το «Ορέστη απ’ το Βόλο» του Ξαρχάκου είναι απ’ το «Κουκί». Αμα αγαπάς κάτι όλες οι εποχές του θεάτρου είναι σημαντικές. Πήρα πολλά από Καζάκο και Καρέζη. Γίναμε φίλοι. Ο «Εχθρός Λαός», σε μουσική Μίκη, ανέβηκε μετά τη Μεταπολίτευση. Εκεί μου λένε να αναλάβω πάλι κινησιολογία και χορογραφία. Αν είδες, άρχισα να χορογραφώ πάνω σε μουσική Χατζιδάκι, Ξαρχάκου, Θεοδωράκη.

Και το Θεσσαλικό;

Καλοκαίρι του 1975 μαζευτήκαμε με Βαγενά και Ζιάκα και άλλες δυνάμεις και κάναμε σύλλογο για να κάνουμε το πρώτο επαγγελματικό θέατρο σε επαρχία. Ιδρύσαμε το Θεσσαλικό Θέατρο. Πολλές φυσιογνωμίες υπήρξαν ιδρυτικά μέλη: Χατζιδάκις, Θεοδωράκης, Αγγελόπουλος κ.ά.

Ηταν η πρώτη προσπάθεια αποκεντρωμένου θεάτρου;

Η πρώτη. Υπήρχε ανάγκη αποκέντρωσης. Πάμε Λάρισα, αρχίζουμε να γράφουμε μέλη, καμιά 300αριά, δίνανε συνδρομές. Μας παραχώρησε τότε ο δήμος την αίθουσα του Δημοτικού Ωδείου Λάρισας. Είπαμε οι πάντες να πληρώνονται. Οι πρώτοι που πληρώσαμε πρόβες – μόνο το Εθνικό το έκανε και ο Κουν. Ζητιανεύαμε από τον Παπαστράτο, μας βοήθησε και ο Αδαμάντιος Πεπελάσης από την Αγροτική Τράπεζα.

Πρώτη παράσταση;

«Αυλή των Θαυμάτων». Με ηθοποιούς όπως Μεντή, Νίκο Χαραλάμπους, Βαγενά – είχε κάνει ήδη τότε το «Προξενιό της Αννας». Ηταν να πάμε Γερμανία, περιοδεία. Της είπα της Τζένης Καρέζη πως δεν μπορούσα να πάω λόγω Θεσσαλικού. «Να πας! Θα πετύχετε» μου λέει! Ηταν τόσο καλή. Δεν γίνεσαι τίποτε στο θέατρο αν δεν είσαι εντάξει. Μιλώ για δημιουργικές δουλειές. Σκηνοθέτης μας ήταν ο Διαγόρας Χρονόπουλος. Μετά κάναμε επιθεώρηση. Δεν βρίσκαμε σκηνοθέτες, φέραμε διάφορους, όπως τον Τάκη Μηλιάδη, τον Μίμη Τραϊφόρο. Δεν προχώρησε με Μηλιάδη, μου λέει τότε η Βαγενά: δεν το κάνεις εσύ;

Ερχονταν από την Αθήνα ηθοποιοί;

Πολλοί.

Τοπικοί αναδείχθηκαν;

Ο Λάκης Λαζόπουλος.

Πώς έγινε;

Ο Λάκης ήταν φοιτητής. Ερχόταν τα Χριστούγεννα, για διακοπές, τον θυμάμαι από την πρώτη μας παράσταση. Ερχόταν συνέχεια και έκοβε εισιτήριο. Γνωριστήκαμε. Αρχισε να μας λέει διάφορες σπαρταριστές ιστορίες από την οικογένειά του. Δεν τα έλεγε για να γελάμε, τα έλεγε ως παράδοξα. Μια φορά που κάναμε την επιθεώρηση «Κάτι τρέχει στα Γύφτικα» του λέμε: Γράψε! Μια φορά η Αννα Βαγενά τον κλείδωσε σε μια αίθουσα του Ωδείου για να γράψει! Σε μια άλλη δουλειά ήλθε ο Σταμάτης Φασουλής και σκηνοθέτησε. Αρχισε ο Λάκης να κάνει ρολάκια. Αρχισε να τα παίζει ο ίδιος. Τον παίρνει ο Φασουλής και τον κατεβάζει στην Αθήνα, στο «Συνέβη στην Κατίνα».

Σήμερα έχουμε επιθεώρηση;

Είναι πολύ πιο σοβαρά τα πράγματα. Δεν μπορείς να γελάσεις με όλους αυτούς. Δεν χωράει γέλιο. Πώς να γελάσεις που φωτογραφίζεται ο Κουρουμπλής με τον Αμβρόσιο;

Μετά;

Είχαμε μεγάλη πορεία με το Θεσσαλικό. Δεν αφήσαμε χωριό. Σε καφενεία αναβιώσαμε τα μπουλούκια. Με τον καιρό άλλαξαν οι συμβάσεις και ήταν πολλά τα έξοδα. Το 1983 σταμάτησε το Θεσσαλικό με την πρώτη του μορφή, σε περίπτωση διάλυσης είχαμε προβλέψει πως θα πήγαινε στον Δήμο Λάρισας. Εγινε δημοτικό θέατρο, ταυτόχρονα με απόφαση Μελίνας με τα ΔΗΠΕΘΕ. Βοήθησαν τότε πολλοί με συναυλίες. Κατορθώσαμε να έχει φυσιογνωμία λαϊκού θεάτρου.

Τι είναι το λαϊκό θέατρο;

Αυτό που απευθύνεται στους πάντες. Οι παραστάσεις μου ήθελα πάντα να μπορεί να μπει μέσα ένας θεατής άσχετος και να γοητευθεί. Το λέει ο Πίτερ Μπρουκ, ο Πίτερ Χολ κ.ά.

Και πώς καταφέρνουν ορισμένοι να μην απευθύνονται σε όλους;

Μα δεν αγαπάνε τον λαό. Αγαπάνε τον εαυτό τους. Εχουν ανακαλύψει τη λέξη «λαϊκιστής». Το να κάνεις έναν Μπρεχτ και να τον καταλαβαίνει ο άλλος χωρίς φτήνιες, είναι λαϊκό θέατρο. Αρχίζουμε με τον «Κύκλο με την Κιμωλία». Μετά έναν κινηματογράφο τον κάναμε θέατρο. Μεγαλύτερο, 500άρι.

Τη Λυδία Κονιόρδου πού τη συναντάτε; Κάνατε μαζί κορυφαίες παραστάσεις.

Ψάχναμε νέους ηθοποιούς και πηγαίναμε στο Εθνικό όταν είχε εξετάσεις. Θα ανεβάζαμε τον «Μανδραγόρα» του Μακιαβέλι. Ητανε μια χρυσή χρονιά του Εθνικού, αριστούχοι ήταν ο Γρηγόρης Ιωακειμίδης (Βαλτινός) και η Λυδία. Η Λυδία μας έκανε εντύπωση. Φαίνεται ο ηθοποιός. Η λειτουργία του. Παίρνανε τότε τους αριστούχους υποχρεωτικά σε Εθνικό. Επαιξε «Αντιγόνη». Δεν της αρκούσε. Και πήγε από την αρχή στον Κουν. «Κοίτα» της λέω, «εγώ θα ήθελα να κάνω “Ηλέκτρα” του Ευριπίδη». Κάποια στιγμή ανακαλύφθηκε ένα μικρό αρχαίο θέατρο στη Λάρισα με δύο κερκίδες. Εν τω μεταξύ είχα πει σε Στράτου, να ανεβάσω σε Φιλοπάππου, με αυθεντική λαϊκή μουσική την «Ηλέκτρα». Μετά όμως η Στράτου άρχισε να έχει προβλήματα υγείας. Οταν είδα λοιπόν στη Λάρισα το θέατρο, λέω «κάτι να παίξουμε εδώ». Και πήγε το μυαλό μου σε «Ηλέκτρα» και Λυδία. Δεν γνωριζόμασταν ιδιαίτερα. Μέσα από λαϊκή παράδοση – σκέφτηκα τότε – θα βρω λύσεις για Χορό και πολλά πράγματα. Αρχισε να γίνεται γνωστή η παράσταση που τότε ανεβάσαμε λοιπόν. Τρία χρόνια το παίζαμε. Μετά ακολούθησαν η «Ιφιγένεια εν Ταύροις», οι «Χοηφόρες», όπου ολοκλήρωσα την άποψή μου αυτή – που άντλησα εμπνεύσεις από τη λαϊκή παράδοση.

Η μουσική, το Εθνικό και η Αλίκη Βουγιουκλάκη

Μουσική;

Στην «Ηλέκτρα» είχαμε τον Νίκο Ξυδάκη. Ακουσα ένα τραγούδι του στο ραδιόφωνο. Πήρα τον Θοδωρή Γκόνη και μεσολάβησε να τον βρω. Στην «Ιφιγένεια εν Ταύροις» είχαμε τον Ξαρχάκο. Στις «Χοηφόρες» τον Ρος Ντέιλι. Αγοράζει τότε ο Δήμος Λάρισας ένα κτίριο, τον Μύλο του Παπά. Βρήκα χρήματα από τον Τζαννετάκη, τώρα ονομάζεται «Κ. Τσιάνος». Δεν ήταν όλα ιδανικά βέβαια. Εγινα τότε καλλιτεχνικός διευθυντής στο ΚΘΒΕ, ήταν αφορμή να φύγω από Λάρισα. Εμεινα μόνο πεντέμισι μήνες με τρεις παραιτήσεις!

Και στο Εθνικό Θέατρο υπήρξατε στη
διοίκηση…

Παράλληλα τότε ο Κούρκουλος με ζητάει για την Αθήνα – ήταν διευθυντής στο Εθνικό. Παραιτούμαι από πάνω. Οταν έφυγα από το ΚΘΒΕ μου έμεινε το χερούλι στο χέρι. Πήρα ένα ταξί και του λέω: Πήγαινε με Λάρισα.

Κάπου τότε γνωρίζετε την Αλίκη Βουγιουκλάκη;

Μετά την «Ηλέκτρα» και πιο πριν με ζητούσαν. Είχα πάντα πρόσχημα το Θεσσαλικό. Εκανα επιτυχίες βέβαια στην Αθήνα. Οπως τον «Βιολιστή στη Στέγη» με τον Βαλτινό. Κάποια στιγμή αρρωσταίνει ο Κούρκουλος και μου τηλεφωνεί από το Λονδίνο. Ηταν ο Βενιζέλος υπουργός και μου λέει ο Νίκος «δεν με αφήνει να παραιτηθώ». Με κάλεσε λοιπόν για αναπληρωτή διευθυντή του. Η Αλίκη έβαλε τον Γιώργο Λεμπέση να γνωριστούμε. Γίναμε φίλοι. Μια ηθοποιός που δεν έχει δείξει ποια ήτανε. Μεγάλη ηθοποιός στις πρόβες. Μου το λέγανε όλοι: Βολανάκης, Βουτσινάς. Γινόταν όμως άλλη όταν έπαιζε στον κόσμο. Γιατί δεν παίζεις όπως παίζεις στις πρόβες; «Αυτά θέλει ο κόσμος», απαντούσε. Μαθήτρια του Ροντήρη που την έλεγε «γεννημένη σεξπιροπούλα».

Την αγαπήσατε;

Τη λάτρευα. Γενναιόδωρη. Μου τηλεφωνούσε σε Λάρισα και αν με άκουγε στενοχωρημένο, ερχόταν την ίδια μέρα πάνω. Σήμερα αισθάνομαι μια ορφάνια…

Τα σκεφτήκατε όλα αυτά κατά τη βράβευσή σας;

Μόνον αυτά.