Η «επιείκεια» του Μαύρου Καβαλάρη

Η πρώτη περίοδος που ακολούθησε το τέλος της τραγωδίας του Εμφυλίου κυριαρχήθηκε από τις κυβερνήσεις συνεργασίας του Κέντρου – κυρίως από την αδυναμία τους να συγκροτήσουν ένα σταθερό και βιώσιμο κυβερνητικό σχήμα. Σε αυτό το πλαίσιο ήταν που ο Νικόλαος Πλαστήρας, ο «Μαύρος Καβαλάρης» της Μικράς Ασίας, θα αναλάβει πρωθυπουργός στα μέσα Απριλίου 1950. Η κυβέρνησή του όμως δεν θα μπορέσει να παραμείνει στην εξουσία περισσότερο από λίγους μήνες, μέχρι τον Αύγουστο του ίδιου έτους, οπότε και θα τον διαδεχθεί ο Σοφοκλής Βενιζέλος, τον οποίο ο Πλαστήρας είχε διαδεχθεί τον Απρίλιο.

Η κυβέρνηση Βενιζέλου είχε πέσει τον Απρίλιο από αδυναμία να συγκεντρώσει αναγκαία κοινοβουλευτική πλειοψηφία. Ομως, η κυβέρνηση συνασπισμού του Πλαστήρα, στην οποία μετείχε σχεδόν όλο το «βαρύ πυροβολικό» του πολυδιασπασμένου Κέντρου, έπεσε με αφορμή  έναν εντελώς ιδιαίτερο λόγο: όταν ο πρωθυπουργός βρέθηκε στην Τήνο, στις 15 Αυγούστου, για τους εορτασμούς της Παναγίας, στον λόγο που εκφώνησε μίλησε για «μέτρα επιείκειας», όπου… «απολογήθηκε» ότι δεν ήταν κομμουνιστής!… Η (διαρκής) αναφορά του στην επιείκεια συνέπεσε με δύο επετείους: τα δέκα χρόνια από τη βύθιση της Ελλης από τους Ιταλούς το 1940 στην Τήνο και τον ένα χρόνο από το τέλος του Εμφυλίου. Ηταν εξαιρετικά πρώιμη και εξόργισε πολλούς εντός και εκτός Ελλάδος, ανάμεσά τους και πολιτικούς των διαφόρων κυβερνητικών κομμάτων του Κέντρου, όπως και της Δεξιάς, και όχι μόνον. Ο Πλαστήρας θεωρήθηκε επίσης πολιτικά ακατάλληλος και αδύναμος, για αρκετούς, μάλιστα, ιδιαιτέρως επικίνδυνος. Χωρίς όμως αυτό να σημαίνει ότι θα έβγαινε τελικά από το επίκεντρο των εξελίξεων: το αντίθετο. Τον Οκτώβριο του 1951 θα σχημάτιζε την τρίτη και μακροβιότερη κυβέρνησή του για να αντιμετωπιστεί η ραγδαία άνοδος του Παπάγου στην πολιτική σκηνή. Ετσι, το 1951-1952 και οι δύο μεγάλες πολιτικές παρατάξεις είχαν ηγέτες που προέρχονταν από το στράτευμα και που, ο καθένας με τον δικό του τρόπο, ήταν και οι δύο ήρωες αλλά και αδιάφθοροι στα μάτια της κοινής γνώμης.

Η θέση του Κέντρου στο μετεμφυλιακό πολιτικό τοπίο της Ελλάδας προκαλούσε τριβές ακόμα ισχυρότερες και από εκείνες που σημειώνονταν στη Δεξιά. Στην πραγματικότητα, ο χώρος ήταν διχασμένος: το μεγαλύτερο τμήμα του Κέντρου ήταν υπέρμαχο της σκληρής αντικομμουνιστικής γραμμής με ό,τι αυτό μπορούσε να σημαίνει. Ενα όμως μέρος του ήταν υπέρμαχο μιας πολιτικής λήθης και ταχύτερης εξομάλυνσης του πολιτικού βίου, καθώς κάτι τέτοιο θα ήταν λογικό για πολιτικούς πολλοί εκ των οποίων προέρχονταν από τον σοσιαλιστικό ιδεολογικό χώρο. Ομως, δύο παράμετροι υπήρξαν καθοριστικές προς την αντίθετη κατεύθυνση: πρώτον, ότι τα γεγονότα ήταν ακόμα πάρα πολύ νωπά και υπήρχαν πολλές ανησυχίες, άλλοτε υποκριτικές και άλλοτε όχι, για τις εξελίξεις. Δεύτερον, εξίσου σημαντικό, το Κέντρο στόχευε πάντοτε σε ένα τμήμα των ψήφων της Αριστεράς και η κρατούσα εκτίμηση ήταν ότι όσο λιγότερη ήταν η πολιτική της έκφραση, τόσο πιο μεγάλο μέρος από αυτό θα εισέπραττε. Γι αυτό άλλωστε και λίγο αργότερα η Αριστερά υιοθέτησε το σύνθημα «Τι Πλαστήρας, τι Παπάγος», το οποίο, πάντως, για διαφορετικούς λόγους, είχε ακουστεί πρώτη φορά από τον Γεώργιο Παπανδρέου.

Οι αντιφάσεις του Κέντρου και η αδυναμία του να συγκροτήσει κάποια πραγματικά βιώσιμη κυβέρνηση ξεπερνώντας τις ιδεολογικές, πολιτικές και, κυρίως, προσωπικές αντιπαραθέσεις των προβεβλημένων ηγετικών στελεχών του, υπήρξαν καταλύτης εξελίξεων. Επηρέασαν δραστικά τη μετακίνηση της θέσης των Αμερικανών ξεκάθαρα πια υπέρ της Δεξιάς (ο Πλαστήρας είχε εναντιωθεί και στην αποστολή ελληνικού στρατού στην Κορέα), ενώ συνέβαλαν τα μέγιστα στην απόφαση του στρατάρχη Παπάγου να μπει στην πολιτική. Η δημοφιλία του Παπάγου ήταν τεράστια και η επιρροή του ισχυρότατη και διακομματική στην κοινή γνώμη πλην της Αριστεράς. Ετσι, σε ελάχιστο χρόνο από τη στιγμή που ανακοίνωσε την κάθοδό του στην πολιτική εκτοξεύθηκε σε δύο διαδοχικές αναμετρήσεις ώσπου πήρε την εξουσία με μεγάλη πλειοψηφία. Το Κέντρο θα έπρεπε τώρα να περιμένει για πολλά ακόμα χρόνια, καθώς, εκτός της περιόδου Παπάγου, θα μεσολαβούσε και εκείνη του Κωνσταντίνου Καραμανλή μέχρι να επανέλθει στην εξουσία. Το 1952, λίγο καιρό μετά την απώλεια της εξουσίας, η κηδεία του Νικολάου Πλαστήρα, ανδρός με κορυφαίο πατριωτισμό και εντιμότητα, υπήρξε πάνδημη και η αποδοχή από φίλους και αντιπάλους ανεπιφύλακτη. Με εντολή του Παπάγου του αποδόθηκαν οι μέγιστες τιμές που τον συνόδευσαν όχι απλώς ως πρωθυπουργό, αλλά ως εθνικό ήρωα.