Αυτοί που αντιστέκονται στον Ερντογάν

Ο Σελίμ Κορού είναι ένας 30χρονος τούρκος συγγραφέας και αναλυτής με έδρα την Αγκυρα. Ολη του την ενήλικη ζωή, έγραφε τις προάλλες στους «New York Times», οι εκλογές στη χώρα του ακολουθούσαν το ίδιο τελετουργικό: υπήρχε μία σκληρή προεκλογική μάχη, έφτανε η μέρα των εκλογών, ο κόσμος ψήφιζε, οι ψήφοι καταμετρούνταν και κέρδιζε ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν. Στεκόταν στο μπαλκόνι του κομματικού του αρχηγείου στην Αγκυρα και έβγαζε μια νικητήρια ομιλία, ενώ το πλήθος από κάτω επευφημούσε. Αν ήσουν κομμάτι αυτού του πλήθους, ένιωθες σαν να είχες γίνει λιγάκι πιο σημαντικός. Αν όχι, ένιωθες σαν να είχες γίνει λιγάκι πιο αναλώσιμος. Αυτή η αλληλουχία γεγονότων επαναλαμβανόταν για 17 χρόνια. Μέχρι την περασμένη Κυριακή. Και τις τουρκικές τοπικές εκλογές.

Το AKP απέσπασε σε αυτές το 44,32% των ψήφων. Μαζί με τους συμμάχους του, το υπερεθνικιστικό MHP του Μπαχτσελί, έφτασε πανεθνικά στο 51,63%. Και εντούτοις, ο Ερντογάν υπέστη βαρύτατο πλήγμα. Παρ’ όλα τα όπλα που επιστράτευσε στη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας, τις 89 προεκλογικές συγκεντρώσεις που έκανε μέσα σε 50 ημέρες, τους άγρια εθνικιστικούς του τόνους, το γεγονός ότι αποκαλούσε καθημερινά τους αντιπάλους του τρομοκράτες, παρά τις υπερεξουσίες που έχει συγκεντρώσει στα χέρια του, τον έλεγχο που ασκεί πρακτικά σε όλες τις μορφές της εξουσίας και το κλίμα φόβου που έχει εγκαθιδρύσει με το πογκρόμ που εξαπέλυσε μετά το αποτυχημένο πραξικόπημα του 2016, η αντιπολίτευση επικράτησε στις μεγαλύτερες πόλεις της Τουρκίας, κατέκτησε άνετα την Αγκυρα και οριακά την Κωνσταντινούπολη, την πολιτική και κυριολεκτική γενέτειρα του Ερντογάν, καθώς και τη Σμύρνη, τα Αδανα, την Αττάλεια…  To AKP δεν αναγνώρισε φυσικά ούτε τη νίκη στην Κωνσταντινούπολη ούτε τη νίκη στην Aγκυρα, προσέφυγε στο εκλογοδικείο. Ο υποψήφιος της αντιπολίτευσης για τη δημαρχία της Κωνσταντινούπολης, όμως, Εκρέμ Ιμάμογλου, δήλωσε χθες ότι, μετά την ολοκλήρωση της επανακαταμέτρησης των άκυρων ψήφων σε 17 από τις 39 περιφέρειες της πόλης, εξακολουθεί να προηγείται με 18.742 ψήφους. Ξαφνικά, φάνηκε αυτό που πολλοί, όλοι όσοι επιμένουν να αντιστέκονται στον τούρκο πρόεδρο, αποκαλούν φως στην άκρη του τούνελ.

ΤΟ ΔΙΔΑΓΜΑ. Αν πρέπει να αντληθεί μόνο ένα δίδαγμα για τους δημοκράτες όλου του κόσμου, που παλεύουν μέσα σε λαϊκιστικά ή ημιαυταρχικά καθεστώτα, αυτό είναι σύμφωνα με την αρθρογράφο της «Washington Post», Ασλί Αϊντίντασμπας, το εξής: «Αν οργανωθείτε και βρείτε τον σωστό υποψήφιο με το σωστό μήνυμα, τότε ναι, έχετε μια ευκαιρία». Πρέπει να βοηθήσουν και οι συνθήκες, φυσικά. Η οικονομική κρίση που βιώνει η Τουρκία ήταν αυτή που πρωτίστως έδειξε τα όρια του λαϊκισμού του προέδρου της. «Αντί για τους φανταστικούς εχθρούς του Ερντογάν», σημειώνει ο Ομέρ Τασπινάρ, από το Ιδρυμα Brookings, «οι τούρκοι ψηφοφόροι σε σχεδόν όλες τις μεγάλες πόλεις προτίμησαν να επικεντρωθούν σε κάτι πολύ πιο συγκεκριμένο και απτό: τον πληθωρισμό, την ανεργία, την ύφεση και μία μεγάλη μείωση του βιοτικού τους επιπέδου». Ισως όμως να μην το είχαν κάνει αν ο Ερντογάν συνέχιζε, όπως επισημαίνει ο γνωστός τούρκος αναλυτής Σονέρ Τσαγκαπτάι, να έχει «την ευλογία μιας αντιπολίτευσης ετερογενών ομάδων που μισούσαν η μία την άλλη».

Αυτή τη φορά, το κεμαλικό CHP συμμάχησε με το εθνικιστικό Καλό Κόμμα· και το φιλοκουρδικό HDP συνεργάστηκε με την αντιπολιτευόμενη συμμαχία σε πολλές μεγάλες πόλεις, μη κατεβάζοντας δικούς του υποψήφιους, και δίνοντας ανοιχτή μάχη με το AKP στις κυριαρχούμενες από Κούρδους νοτιοανατολικές επαρχίες της χώρας. Στην Κωνσταντινούπολη, όπου το AKP ηττήθηκε – εκτός αν υπάρξει νέα ανατροπή – με διαφορά λίγων χιλιάδων ψήφων, οι Κούρδοι που παραδοσιακά στηρίζουν το HDP, το 11% του εκλογικού σώματος, ψήφισαν μαζικά τον Εκρέμ Ιμάμογλου. Τους το ζήτησε άλλωστε ρητά, μέσα από τη φυλακή όπου βρίσκεται από το 2016, ο συνιδρυτής του HDP, Σελαχατίν Ντεμιρτάς. Και έτσι ακόμα, βέβαια, πολλοί πίστευαν αρχικά πως ο νεαρός, μετριοπαθής, μειλίχιος υποψήφιος του CHP δεν θα μπορούσε ποτέ να επικρατήσει έναντι του Μπιναλί Γιλντιρίμ, του πρώην πρωθυπουργού και υποψήφιου του κυβερνώντος AKP. «Πώς τα κατάφερε; Εκανε τη δουλειά. Εδωσε μία φανταστική μάχη», λέει ο Σελίμ Σαζάκ, ένας τούρκος αναλυτής από το Πανεπιστήμιο Brown.

ΤΟ ΜΕΤΩΠΟ.Τόσο ο Εκρέμ Ιμάμογλου όσο και ο Μανσούρ Γιαβάς, ο υποψήφιος του CHP που επικράτησε, σύμφωνα με τα αμφισβητούμενα πάντα αποτελέσματα, στην Αγκυρα, ανυπομονούν να πιάσουν δουλειά. Από κοινού άλλωστε θα ελέγχουν πλέον έναν δημοτικό προϋπολογισμό ύψους 32,6 δισεκατομμυρίων λιρών (51,6 δισ. ευρώ), στερώντας από τον Ερντογάν πολλούς πόρους – και «πελάτες». Οι δήμαρχοι της αντιπολίτευσης θα μπορούσαν εφεξής να ηγηθούν ενός μετώπου αντίστασης στον Ερντογάν που περιλαμβάνει από τους απλούς κατοίκους των μεγαλουπόλεων μέχρι τους διανοούμενους που έχουν ριχτεί στη φυλακή. Γιατί υπάρχει το μέτωπο αυτό. Το αποδεικνύει, μεταξύ άλλων, η μεγάλη λογοτεχνική παραγωγή των τουρκικών φυλακών: έχει μακρά παράδοση λογοτεχνίας γραμμένης στις φυλακές η Τουρκία αλλά τα τελευταία χρόνια ήταν ιδιαίτερα παραγωγικά, τουλάχιστον οκτώ βιβλία γραμμένα από νυν ή πρώην κρατούμενους έχουν κυκλοφορήσει από το 2017. Το ημερολόγιο φυλακής του σπουδαίου Αχμέτ Αλτάν, για παράδειγμα. Μπορεί ο τίτλος του να είναι «Δεν θα δω ποτέ ξανά τον κόσμο», αλλά το πείσμα του παραμένει αλώβητο. «Μπορείτε να με φυλακίσετε αλλά δεν μπορείτε να με κρατήσετε εδώ», γράφει στο τελευταίο του κομμάτι. «Γιατί, όπως όλοι οι συγγραφείς, διαθέτω μαγικές ικανότητες. Μπορώ να περάσω μέσα από τους τοίχους του με ευκολία».

Το ημερολόγιο του Αλτάν δεν έχει κυκλοφορήσει στην Τουρκία, κυκλοφόρησε στη Βρετανία προ μηνός και αναμένεται να κυκλοφορήσει στις ΗΠΑ το φθινόπωρο. Η μελαγχολική συλλογή διηγημάτων του Ντεμιρτάς, πάλι, με τίτλο «Αυγή», έχει γίνει μπεστ-σέλερ στην Τουρκία, κι ας μην το βρίσκεις πάντα στα βιβλιοπωλεία, κι ας περνάει απλώς συχνά από το ένα χέρι στο άλλο. Ανάλογα μελαγχολικό ύφος έχει και το στοχαστικό «Λυπάμαι και για σένα» που κυκλοφόρησε ο Καντρί Γκιουρσέλ, ένας από τους δημοσιογράφους της «Τζουμχουριέτ», ίσως της τελευταίας τουρκικής αντιπολιτευόμενης εφημερίδας, που συνελήφθησαν στη διάρκεια του μεταπραξικοπηματικού πογκρόμ κατηγορούμενοι για υποβοήθηση τρομοκρατικής οργάνωσης. Συμβουλές προς άλλους δημοσιογράφους περιλαμβάνει πρωτίστως, σε περίπτωση που βρεθούν και αυτοί στη φυλακή, για να αντέξουν και να συνεχίσουν να αντιστέκονται.

Πιο κοσμικοί και μοντέρνοι οι νέοι

Αν αναζητεί κανείς την ελπίδα σε μία Τουρκία χωρίς άλλες εκλογές για τα επόμενα τεσσεράμισι χρόνια, αρκεί να κοιτάξει τους νέους. Ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν είχε πει κάποτε πως το να μεγαλώσει μία ευσεβή γενιά ήταν ένα από τα καθήκοντά του ως αρχηγός της κυβέρνησης. Το κυβερνών AKP έχει ενισχύσει τη θρησκευτική μελέτη στα δημόσια σχολεία και έχει ανοίξει ανά τη χώρα εκατοντάδες θρησκευτικά σχολεία.

Κι όμως, οι έρευνες δείχνουν ότι επί αρχηγίας του, οι νέοι έχουν γίνει σημαντικά πιο κοσμικοί και μοντέρνοι. Ερευνα του ινστιτούτου Konda που κυκλοφόρησε στα τέλη Μαρτίου, συγκρίνοντας τις απόψεις 1.700 και πλέον Τούρκων ηλικίας 15-29 χρόνων το 2008 και το 2018, έδειξε πως το ποσοστό των νέων που θεωρούν εαυτόν θρησκευόμενο έχει μειωθεί από το 22% στο 15% και το ποσοστό εκείνων που αυτοπεριγράφονται ως «μοντέρνοι» έχει αυξηθεί από το 34% στο 43%. Το ποσοστό εκείνων που νηστεύουν έχει μειωθεί από το 74% στο 58% και το ποσοστό εκείνων που προσεύχονται καθημερινά από το 27% στο 24%. Το ποσοστό εκείνων που θα δέχονταν έναν γαμπρό ή μία νύφη με διαφορετικές θρησκευτικές πεποιθήσεις αυξήθηκε από το 47% στο 64%. Και το ποσοστό εκείνων που δήλωσαν ότι δεν θα τους πείραζε αν το παιδί τους είχε διαφορετικό σεξουαλικό προσανατολισμό αυξήθηκε από το 12% στο 21%. «Δεν μπορείς να ελέγξεις τη διαδρομή της κοινωνίας», σχολίασε ο Βόλκαν Ερτιτ, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Ακσαραϊ. «Η εκκοσμίκευση έρχεται όταν έχεις τα εξής τρία συστατικά: αστικοποίηση, καπιταλισμό και επιστήμη», πρόσθεσε. «Τα έχουμε».