Το ραντεβού του Σαββάτου

Κάθε Σαββατοκύριακο, στο Παρίσι και σε άλλες γαλλικές πόλεις, το μαύρο μπλοκ των Κίτρινων Γιλέκων, λεηλατεί επιχειρήσεις και βάζει φωτιά σε οχήματα. Στην Αθήνα, την ίδια μέρα και ώρα, έχουν ραντεβού στη γωνία Μπουμπουλίνας και Τοσίτσα τα παιδιά που ο κ. Δραγασάκης θεωρεί «δικά του» και ο κ. Σκουρλέτης «κοινωνικούς αγωνιστές». Τα δυο αυτά φαινόμενα διαφέρουν, αλλά περισσότερο διαφέρουν οι αντιδράσεις εκ μέρους της ηγεσίας και του κοινού: στη Γαλλία, η προεδρία δέχεται σκληρές επικρίσεις, όχι εξαιτίας του κινήματος των Κίτρινων Γιλέκων, αλλά κυρίως εξαιτίας της αδυναμίας της να ελέγξει τη βία στους δρόμους. Αντιθέτως, εμείς, μετά από τόσες δεκαετίες μιθριδατισμού, έχουμε αποκτήσει αντοχή και ένα είδος υστερικής τυφλότητας στη βία -και σε πολλά άλλα.

Θεωρητικά, οι βίαιες διαδηλώσεις ξεφτίζουν όταν οι αρχές και τα ΜΜΕ δεν τους δίνουν σημασία. Αλλά αυτή η τακτική έχει δυο σχεδόν ανέφικτες προϋποθέσεις: το ότι οι διαδηλωτές δεν παραβιάζουν τους νόμους και το ότι οι αρχές συνεργάζονται με τα ΜΜΕ -τα οποία είναι, έτσι κι αλλιώς, ανεξάρτητα. Ο Εμανουέλ Μακρόν ακολουθώντας την τακτική της αδιαφορίας, προκάλεσε αποτελέσματα αντίθετα από τα επιθυμητά: οι διαδηλωτές που αρκέστηκαν στην ικανοποίηση δύο-τριών αιτημάτων ή κουράστηκαν άφησαν ελεύθερο το πεδίο σε λεπενιστές, αντιευρωπαϊστές διαφόρων αποχρώσεων, επαγγελματίες μπαχαλάκηδες· σε «παιδιά» σαν εκείνα του κ. Δραγασάκη. Η δε αστυνομία βρέθηκε διχασμένη ανάμεσα σε δύο φιλοσοφίες για τη δημόσια τάξη, ανάμεσα σε διαφορετικές στρατηγικές άμυνας όπως αυτές που εφαρμόζονται στον αθλητισμό: τον ατομικό εντοπισμό των μπαχαλάκηδων μέσω της βιντεοεπιτήρησης και την περικύκλωση των μαύρων μπλοκ μέσω αστυνομικών δυνάμεων στο πεδίο.

Στη δική μας περίπτωση δεν υπάρχουν δύο φιλοσοφίες -δεν υπάρχει καμία. Αλλά η αποτυχία της διατήρησης της τάξης εκτυλίσσεται παντού με παρόμοιο τρόπο: παρά το πλήθος των πληροφοριών για κίνδυνο βανδαλισμών, εμπρησμών και επιθέσεων σε όργανα της τάξης, τράπεζες, μνημεία, καταστήματα και αυτοκίνητα, οι γαλλικές δυνάμεις ασφαλείας δεν κατάφεραν να απομονώσουν τους βανδάλους και τους εμπρηστές -μεταξύ των οποίων ήταν Ιταλοί και Γερμανοί αναρχικοί που είχαν έρθει στο ραντεβού. Το σχέδιο τύπου «ενέδρας» είχε στόχο τον εντοπισμό των βίαιων στοιχείων τη στιγμή που, για παράδειγμα, επιτίθενται σε προθήκες καταστημάτων: δηλαδή θυσιάστηκαν τζαμαρίες και βιτρίνες για να γίνουν οι συλλήψεις. Ήταν μια εκδοχή της «αδιαφορίας»: οι αρχές άφησαν τους διαδηλωτές να παραβιάσουν τον νόμο προκειμένου να τους πιάσουν επ’ αυτοφώρω και να δώσουν στον κρατικό μηχανισμό το δικαίωμα δυναμικής επέμβασης. Η οποία όμως δεν έγινε.

Και επειδή δεν έγινε, ο αρχηγός της αστυνομίας της περιφέρειας Παρισιού αναγκάστηκε να παραιτηθεί, ενώ ο υπουργός Εσωτερικών Κριστόφ Καστανέρ, ο οποίος, ενώ αναμένονταν βίαια επεισόδια, διασκέδαζε σε νυχτερινό κλαμπ, βρέθηκε σε πολύ δύσκολη θέση. Το ερώτημα είναι: γιατί επιτρέπεται να συμβαίνουν ασχημίες; Γιατί εκφυλίζονται οι διαδηλώσεις; Μήπως φταίει το ίδιο το ανθρώπινο υλικό που κατεβαίνει στους δρόμους; Ή μήπως την ευθύνη έχει η γραφειοκρατία της αστυνομίας που, για να μην υπάρξουν ανθρώπινες απώλειες, δεν δίνει τολμηρές εντολές; Οι αστυνομικές αρχές απαντούν ότι οι αστυνομικοί δεν παίρνουν πρωτοβουλίες ανάλογα με τις συνθήκες που διαμορφώνονται μπροστά τους: κάνουν την ελάχιστη δυνατή προσπάθεια από φόβο ότι θα κατηγορηθούν για αστυνομική βία κι ότι θα χάσουν τη δουλειά τους και το καλό τους όνομα. Αν και φαίνονται καλά εξοπλισμένοι, σπανίως χρησιμοποιούν τα μέσα που διαθέτουν. Εξάλλου, η αστυνομική διοίκηση δεν διακινδυνεύει την ακεραιότητα των αστυνομικών οργάνων: αυτό υπαγορεύει η λογική αλλά και το ότι οι αστυνομικοί δεν είναι λιγότερο συνδικαλισμένοι από άλλους κλάδους εργαζομένων.

Η αμερικανική εμπειρία διαχείρισης πλήθους -δεν εννοώ τους Ράμπο που κυνηγάνε αφροαμερικανάκια ή σε σταματούν για υπέρβαση ορίου ταχύτητας με ύφος λες και σκότωσες άνθρωπο- είναι χρήσιμη, τουλάχιστον σε ό,τι αφορά την καταστροφή περιουσίας. Το φιάσκο της δημόσιας τάξης που επιδείνωσε δραματικά τη ζωή στις αμερικανικές μεγαλουπόλεις στη δεκαετία του 1970 -με εκτόξευση της εγκληματικότητας και κοινωνική διάλυση- ανατράπηκε όταν οι αρχές πήραν συγκεκριμένες και συνολικές αποφάσεις για την ανάκτηση του χώρου. Για να πάρουν αυτές τις αποφάσεις, ερεύνησαν το προφίλ των καταστροφέων τους οποίους στη συνέχεια απομόνωσαν. Στις ευρωπαϊκές συνθήκες, πρόκειται για ένα συνονθύλευμα μελών εξωκοινοβουλευτικών οργανώσεων, οικο-τρομοκρατών από εκείνους που επιτίθενται σε κρεοπωλεία, μικροεγκληματιών, καθώς και επιγόνων των κινημάτων δρόμου του Παρισιού (1968) και του Σιάτλ (1999). Σ’ αυτούς προστίθενται νεαροί μουσουλμάνοι, που επειδή δεν φοιτούν στο σχολείο αλλά στα τζαμιά, βρίσκονται άνεργοι και περιθωριοποιημένοι.

Το δεύτερο πεδίο λήψης αποφάσεων σχετίζεται με τους νόμους. Στις ΗΠΑ, οι νόμοι έγιναν αυστηρότεροι και, μέχρι σήμερα, αυτό το διάβημα φαίνεται ότι έχει συμβάλει στην τήρηση της δημόσιας τάξης. Δεν ήταν, φυσικά, το μοναδικό μέτρο που ελήφθη. Στην Ευρώπη δεν έχουμε ανάγκη από σκληρότερους νόμους -οι υπάρχοντες νόμοι αρκούν. Για παράδειγμα, στην Ελλάδα, τα ποινικά αδικήματα που προκαλούν βλάβη σε περιουσία είναι κακουργήματα και επισύρουν ποινές φυλάκισης από τρία έως δεκατέσσερα χρόνια. Στη Γαλλία, εμπρηστές αυτοκινήτων έχουν κατά καιρούς καταδικαστεί σε ποινές οκτώ ετών (σε ένα-δυο αποφυλακίζονται…). Ας ληφθεί λοιπόν η απόφαση περί εφαρμογής των νόμων -είναι αυτονόητο, όχι;

Ο τελευταίος παράγοντας είναι πιο περίπλοκος διότι σχετίζεται με τη δημοσιότητα και τη δημοτικότητα. Ποιοι είναι οι φίλοι των μπαχαλάκηδων; Στη δική μας περίπτωση τούς συναντάμε ακόμα και στην κυβέρνηση. Στην περίπτωση της Γαλλίας, τους συναντάμε στον πανεπιστημιακό χώρο (όπως και στην Ελλάδα: ο αριστερός διανοούμενος δεν μαθαίνει τίποτα, ποτέ), στα ακροαριστερά συνωμοσιολογικά ΜΜΕ, στους κύκλους ανθρώπων που χωρίς να έχουν δουλέψει ούτε μια ώρα στη ζωή τους φρονούν ότι το κράτος τούς χρωστάει στέγη, τροφή και προστασία, καθώς και στους κύκλους των δικηγορίσκων-ακτιβιστών: δουλίτσα να υπάρχει. Αλλά αν στη Γαλλία η κυβέρνηση χρεώνεται την αποτυχία της δημόσιας τάξης, στην Ελλάδα δεν χρεώνεται, ούτε αναγνωρίζει την αποτυχία.