Πολλοί θεωρούν τη δημοκρατία δεδομένη…

Τον Μάιο και τον Ιούνιο του 2012 στην Ελλάδα έγιναν εκλογές που απασχόλησαν έντονα τον διεθνή Τύπο. Η βρετανική «Guardian» τις αποκάλεσε «τις πιο σημαντικές εκλογές επί δεκαετίες» και το Business Insider τις χαρακτήρισε τις «πλέον πολυαναμενόμενες ελληνικές εκλογές στην Ιστορία». Παρ’ όλα αυτά, στο λίκνο της δημοκρατίας, μόλις το 63% των ψηφοφόρων προσήλθε στις κάλπες – το χαμηλότερο ποσοστό των τελευταίων 70 ετών.

Στο άρθρο του «Ζήτω η Δημοκρατία» που δημοσιεύθηκε στο «World Policy Journal», ο βετεράνος ανταποκριτής της γαλλικής «Le Monde» Πατρίς ντε Μπερ θρηνεί: «Πολλοί ψηφοφόροι θεωρούν τη δημοκρατία δεδομένη, αντιμετωπίζοντάς την ως μια συνήθεια που υπήρχε πάντα». Τα στοιχεία είναι αμείλικτα: τις τελευταίες επτά δεκαετίες η συμμετοχή των πολιτών στις εκλογές μειώνεται σταθερά σε όλο τον κόσμο. Πρωταθλήτρια στην αποχή από τις κάλπες… η Ευρώπη!

Στην Πορτογαλία, στις τελευταίες προεδρικές εκλογές η συμμετοχή δεν ξεπέρασε το 50% – μακράν η χαμηλότερη συμμετοχή από την ίδρυση της Τρίτης Δημοκρατίας το 1974. Ακόμα και στις πιο νέες δημοκρατίες η συμμετοχή των ψηφοφόρων πέφτει, όπως στη Σερβία, όπου η συμμετοχή στις προεδρικές εκλογές μειώθηκε κατά 22% από το 2008 έως το 2012. Στις ΗΠΑ, η συμμετοχή στις εκλογές για την ανάδειξη των μελών του Κογκρέσου έχει μειωθεί κατά 30% τον τελευταίο μισό αιώνα.

Και τα περιφερειακά μοτίβα διαμορφώνουν μια απαισιόδοξη εικόνα. Η Δυτική Ευρώπη βρίσκεται σε διαρκή πτώση από το 1941, όπως και οι ΗΠΑ. Ακόμα και η Αραβική Ανοιξη δεν οδήγησε τους πολίτες των αραβικών κρατών σε μεγαλύτερη συμμετοχή. Στις προεδρικές εκλογές της Αιγύπτου μόλις λίγο πάνω από το 50% προσήλθε στις κάλπες.

Τι «διώχνει» τους ψηφοφόρους

Είναι πολλοί οι παράγοντες που επηρεάζουν την προσέλευση των ψηφοφόρων και «δεν μπορούμε να τη συνδέουμε με το επίπεδο της δημοκρατίας», λέει ο Αντριου Ελις, διευθυντής του Διεθνούς Ινστιτούτου για τη Δημοκρατική και την Εκλογική Συμβολή. Για παράδειγμα, η Κεντροαφρικανική Δημοκρατία(συμμετοχή 61% στις τελευταίες εκλογές) δεν μπορεί να θεωρηθεί πιο υγιής δημοκρατία από την Ελβετία (49%). Η χαμηλή συμμετοχή, σχολιάζουν οι ειδικοί, μπορεί να δείχνει μια έλλειψη εμπιστοσύνης στο εκλογικό σύστημα – αλλά μπορεί να δείχνει και απάθεια ή ικανοποίηση με το status quo. Αλλωστε η μεγάλη συμμετοχή μπορεί να μη δείχνει μόνο μια ζωηρή δημοκρατία, αλλά έντονη προπαγάνδα, αυταρχική διακυβέρνηση και ψεύδη – όπως έγινε στις προεδρικές εκλογές του Τουρκμενιστάν, με τη συμμετοχή να φθάνει το απίθανο 96%.

Ομως ακόμα και με μακρά δημοκρατική παράδοση και υποχρεωτική ψηφοφορία, αρκετές εκλογικές αναμετρήσεις πλέον – ειδικά στην Ευρώπη – δεν κατορθώνουν να προσελκύσουν τους πολίτες. Το συμπέρασμα είναι ένα και το διαπιστώνουμε ξανά και ξανά τα τελευταία χρόνια: όλο και μεγαλύτερο κομμάτι του πληθυσμού δεν ικανοποιείται από τις κομματικές επιλογές που υπάρχουν ή θέλει να δείξει την αδιαφορία του για τα πολιτικά τεκταινόμενα που δεν το εκφράζουν.

Μείωση 10% στη συμμετοχή διεθνώς

Σύμφωνα με την έκθεση της Παγκόσμιας Τράπεζας το 2017, τα τελευταία 25 χρόνια η μέση συμμετοχή των ψηφοφόρων διεθνώς μειώθηκε κατά 10%, με τη μεγαλύτερη μείωση να σημειώνεται στη δημοκρατική Ευρώπη. Μάλιστα ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει για τους ερευνητές το γεγονός ότι η αποχή είναι εξίσου μεγάλη σε δημοκρατίες με ελεύθερες εκλογές, όσο και στις χώρες στις οποίες, σύμφωνα με διεθνείς οργανώσεις, δεν διεξάγονται ελεύθερες εκλογές. Η απάθεια και η μειωμένη εμπιστοσύνη στις δημοκρατικές διαδικασίες αποτελούν, λένε οι ειδήμονες, σημαντικούς παράγοντες για τη μειωμένη συμμετοχή.

Τα ποσοστά είναι παρεμφερή τόσο σε εθνικές εκλογές όσο και στις ευρωεκλογές στη δική μας περιοχή του κόσμου. Στις τελευταίες ευρωεκλογές τον Μάιο του 2014 σημειώθηκε η μικρότερη συμμετοχή από το 1979, οπότε και ξεκίνησε η διεξαγωγή τους – έπεσε στο 42,54%. Και αυτό όταν η προεκλογική εκστρατεία για τις ευρωεκλογές πραγματοποιήθηκε με την υπόθεση ότι η οικονομική κρίση θα οδηγούσε σε αύξηση της συμμετοχής, με το σύνθημα «Αυτή τη φορά είναι διαφορετικά». Μάλιστα τη βραδιά των εκλογών υπήρχε τέτοια αισιοδοξία για τη μείωση της αποχής, ώστε ο εκπρόσωπος του Ευρωκοινοβουλίου Ζομ Γκιγιό έσπευσε να δηλώσει ότι επρόκειτο για «μια ιστορική στιγμή επειδή για πρώτη φορά από το 1979, η τάση μείωσης της συμμετοχής έχει αντιστραφεί». Τα αποτελέσματα τον διέψευσαν.

Η συμμετοχή μειώνεται σταθερά όχι μόνο στις εθνικές εκλογές στις χώρες της ΕΕ αλλά αντιστοίχως και στις ευρωεκλογές – από 62% το 1979 σε 43% το 2009 και 42,54% το 2014. Οι προοπτικές για τις εκλογές του ερχόμενου Μαΐου δεν είναι καθόλου ευοίωνες. Και σίγουρα θα προκαλέσουν ερωτήματα για την αντιπροσωπευτική αξιοπιστία των ευρωβουλευτών. Το σίγουρο είναι ότι η εμπιστοσύνη των πολιτών προς τους πολιτικούς μειώνεται σε κάθε εκλογική αναμέτρηση – εσωτερική ή ευρωπαϊκή. Την απάντηση γι’ αυτό πρέπει να τη βρουν οι πολιτικοί, όχι οι πολίτες.