Το Δημοτικό Θέατρο γκρεμίζεται

Με δέος έμπαινα μικρός στο πάλαι ποτέ Κεντρικό Ταχυδρομείο στην Πλατεία Κοτζιά, συνοδεύοντας κάποιον από τους δικούς μου. Ηταν τεράστιο για τα μέτρα μου και δυσθεώρητο για τα παιδικά μου μάτια. Κατοικούσαμε τότε στην οδό Πραξιτέλους 43, στην απόληξη δηλαδή αυτού του δρόμου, με θέα τις οδούς Αιόλου και Ευριπίδου. Στο πλάι μας ήταν η πολύβουη οδός Αγίου Μάρκου, με τα ονομαστά κουμπάδικα. Υφίσταται ακόμα στην περιοχή το τριγωνικό άνοιγμα, η Πλατεία Ιερού Λόχου, δυσανάλογα μικρή για το μεγάλο όνομα που φέρει. Ευτυχώς, ο χρόνος και οι πολυκατοικίες την άφησαν αλώβητη.

Θυμάμαι αχνά τους πεπαλαιωμένους γκισέδες και τους υπαλλήλους του Ταχυδρομείου με τα πρόσθετα μαύρα μανίκια για να μη λερώνουν, κυρίως για να μη λιώνουν, τα πουκάμισά τους. Τα εξωγήινα μυωπικά γυαλιά τους με τους χοντρούς αποκρουστικούς φακούς μού προκαλούσαν τρόμο, αφότου με είχαν απειλήσει ότι θα με πάρει μια γιγαντόσωμη μύωψ διοπτροφόρα νοσοκόμα που έτυχε την ώρα μιας σκανταλιάς ή ανυπακοής μου να στέκεται δίπλα μας στην ίδια διάβαση πεζών, λευκοφορεμένη παγερά και φέροντας επί της κεφαλής το αποτρόπαιο εκείνο κωνοειδές κάλυμμα, εν είδει παπικής τιάρας.

Στη μνήμη μου έχουν χαραχθεί, από αυτοψία, η ακαταστασία και η βρωμιά της κεντρικής αίθουσας του Ταχυδρομείου και, από διηγήσεις, ένας ανοιχτός ανελκυστήρας, χωρίς πόρτα εννοώ. Τον είχε τερατοποιήσει η φαντασία μου, επειδή είχα ακούσει ότι παρέσυρε κάποτε και σκότωσε έναν άνδρα. Θα ήταν, αν το εξηγώ σωστά, οι ανελκυστήρες τύπου Paternoster, του δικού μας «Πάτερ ημών», που η θεολογική ονομασία τους με οδηγεί στην εικασία ότι, εισερχόμενος και εξερχόμενος, ψιθύριζες σταυροκοπούμενος με δέος την Κυριακή Προσευχή «εις άφεσιν αμαρτιών» προ του ελλοχεύοντος κινδύνου ανέλκυσης από τα επίγεια εις τας Ανω Μονάς ή καθόδου στον νεκρόφιλο Αδη.

Δεν υπάρχει αμφιβολία, το Κεντρικό Ταχυδρομείο ήταν κτίριο μεγαλόπρεπο. Η σημερινή του εικόνα ως Μεγάρου Μελά το μαρτυρά περίτρανα, και η ιστορία του επίσης, καθότι καλλιτεχνικό έργο του περίφημου Ερνέστου Τσίλλερ. Του ίδιου αρχιτέκτονα, στην ίδια πλατεία, ήταν δημιούργημα το Δημοτικό Θέατρο της Αθήνας, κατασκευή με περιπετειώδη ιστορία που γνώρισε δεινή παρακμή, έως ότου γκρεμιστεί βάναυσα. Το Θέατρο αυτό ερχόταν ως διήγηση, ως μύθος μάλλον, στη σκέψη μου, συνδυαζόμενο συνειρμικά στον νου μου με το Ταχυδρομείο. Είναι άραγε ο ίδιος ο εμβληματικός χώρος που οδηγεί στον συνειρμό αυτόν; Ή μήπως η αυθαίρετη αυτή ταύτιση είναι αποκύημα της παιδικής φαντασίας μου; Δεν μπορώ να το εξηγήσω. Εκείνο που σίγουρα ευσταθεί, αυτό το έχω κρατήσει καλά, είναι οι διηγήσεις του οικείου περιβάλλοντός μου για την αδικία που έπληξε το σπουδαίο, κατά την άποψή τους, Δημοτικό Θέατρο.

Μία φωτογραφία που βρήκα τυχαία στα χαρτιά μου, άλλο έψαχνα και άλλο φανερώθηκε, με πήγε πολύ πίσω. Ηταν η αφορμή να ανακαλέσω εξήντα πέντε χρόνια μετά όσα έγιναν αιτία να γράψω το επιμνημόσυνο αυτό κείμενο του ιστορικού θεάτρου που, παρεμπιπτόντως, μου φέρνει στη σκέψη την κακή μοίρα ενός άλλου σπουδαίου προπολεμικού Δημοτικού Θεάτρου, εκείνου της Κέρκυρας, που τραυματίστηκε σοβαρά από τους γερμανικούς βομβαρδισμούς στον πόλεμο, αλλά έπεσε θύμα της ακηδίας των ανιστόρητων κατασκευαστών, οι οποίοι το ισοπέδωσαν, αντικαθιστώντας το με ένα οικοδομικό τέρας, θύοντας στο κέρδος, περιφρονώντας την ιστορία και τη θεατρική παράδοση του νησιού.

Η φωτογραφία, λοιπόν, αυτή με έκανε να γνωρίσω, έστω και μέσω της μηχανικής αποτύπωσης του φωτός, που δεν φώτισε με φυσικό τρόπο τα δικά μου μάτια, το όντως μεγαλόπρεπο κτίριο. Στο πίσω μέρος της έγραψε, άγνωστο ποιος, οικείος μου ή άλλος – η ανορθογραφία και η εκλαϊκευτική, επί το δήθεν λογιότερον, παραποίηση της «κατεδαφίσεως» με οδηγούν στο δεύτερο: «από την Εναρξην της Καταδαφίσεως του Δημοτικού Θεάτρου διά την ανέγερσιν εις τον τόπον αυτού του νέου Ταχιδρομικού Μεγάρου». Προς τι τα κεφαλαία άραγε στην κεντρική φράση «την Εναρξην της Καταδαφίσεως του Δημοτικού Θεάτρου»; Για έμφαση στο γεγονός; Για κατάθεση στην ιστορική μνήμη της βεβήλωσης; Ή μήπως, το πιθανότερο, για να μεταδώσει το τραυματικό βίωμα του συντάκτη της επικήδειας σημείωσης; Ο,τι και να ‘ναι, αν και έψαξα επίμονα όπου μου ήταν δυνατό, δεν κατόρθωσα να ανακαλύψω παρόμοια σωζόμενη μακάβρια φωτογραφική αποτύπωση του αποκεφαλισμού του Θεάτρου. Είναι μια μαρτυρία της πολιτικής γκιλοτίνας τού τότε δημάρχου που, σαν να μην υπήρχε τότε σε ολόκληρη την Αθήνα ελεύθερο οικόπεδο, αποφάσισε να γκρεμίσει ένα πνευματικό κέντρο, έναν ιστορικό χώρο, ανεγείροντας με ένοχη δικαιολογία ένα άλλο δημόσιο κτίριο ήσσονος πολιτιστικά σημασίας – η προδηλωθείσα ανέγερση αποτέλεσε και το πρωθύστερο άλλοθι.

Τα πήλινα αγάλματα, όπως φαίνονται σε παλαιό ταχυδρομικό δελτάριο, δύο αριστερά και δύο δεξιά του αετώματος, ακριβώς πάνω από τα εικονιζόμενα στη φωτογραφία αγάλματα του ορόφου, αριστερά το ανδρικό και δεξιά το γυναικείο, τέσσερα τον αριθμό – έξι στο σύνολο -, τι να απέγιναν;

Το μισοριγμένο αέτωμα αποτελεί το κεντρικό σημείο του ανοσιουργήματος και σηματοδοτεί την «Εναρξην της Καταδαφίσεως». Σκηνή βανδαλισμού, κακή ώρα! Πλήγματα διακρίνονται και στο γείσο πάνω από τα πήλινα κιγκλιδώματα· και αλλού, επί της προσόψεως· παλαιότερα, ίσως, τραύματα αυτά. Το πνεύμα της καταστροφής είναι έκδηλο στο ριγμένο ήδη στηθαίο της αριστερής πλευράς, ενώ στο ισόγειο οι χαίνουσες πύλες, η κεντρική και η δεξιά, καθώς και η φορητή σκάλα μπροστά από τη διατηρούμενη ακόμα αριστερή πύλη δηλώνουν την εισβολή. Τραγική ειρωνεία τα αγέρωχα τζάμια των τρίφυλλων θυρών στα μπαλκόνια του ορόφου, το αποσπασμένο φύλλο της θύρας, κάτω δεξιά, που στέκεται ορφανό, και οι ξεσκισμένες τοιχοκολλήσεις – παλαιά ρυπαρή νεοελληνική συνήθεια – στο αριστερό τμήμα του Θεάτρου. Το δεξιό τμήμα του κτιρίου δεν το περιέλαβε ο φακός – σκοτεινό, ανεξήγητο σημείο αυτό της ερασιτεχνικής ιατροδικαστικής μας πραγματογνωμοσύνης.

Φωτογραφία που τραβήχτηκε την ώρα του εγκλήματος, επ’ αυτοφώρω. Ενός θεάτρου που φημιζόταν στην ακμή του ως ένα από τα καλύτερα της Ευρώπης, σχεδιασμένου από τον σπουδαίο Τσίλλερ, τα λίγα σωζόμενα ακόμα αρχιτεκτονήματα του οποίου κοσμούν την πάλαι ποτέ νεοκλασική Αθήνα· κατεδαφισμένου στα 1939 από τον τότε δήμαρχο Κώστα Κοτζιά – προς «αιωνίαν μνήμην» της αντιθεατρικής προσφοράς του στην Αθήνα δόθηκε το όνομά του στην πλατεία, από την οποία, βέβαια, θα παραμένει αισθητή στο διηνεκές η απουσία του Δημοτικού Θεάτρου της.