«Η μνήμη του Ομήρου ανήκει σε όλες τις εποχές»

Είδε ποτέ το φως του ήλιου κι αν ναι, κάτω από ποιον ουρανό; Οσα διηγήθηκε ήταν αλήθεια ή αποκυήματα της φαντασίας του, που την παρακινούσε η μούσα; Είναι εκείνος που έπλασε τα δύο διασημότερα έπη του δυτικού πολιτισμού – εν συνόλω 27.700 και πλέον στίχους – ή μήπως τα έργα του και μαζί ο μύθος του χτίστηκαν στο διάβα των αιώνων;

Σε αυτό το άλυτο ώς σήμερα διπλό μυστήριο, την προσωπικότητα και το έργο του Ομήρου, είναι αφιερωμένη μια από τις πλέον φιλόδοξες διεθνείς παραγωγές με έργα που ταξίδεψαν από τη Νέα Υόρκη, την Αθήνα, την Ελεύθερνα, το Λίβερπουλ, τη Φλωρεντία, τη Γενεύη και πολλές πόλεις της Γαλλίας: η έκθεση «Ομηρος» που άνοιξε τις πόρτες της για το κοινό την περασμένη Τετάρτη στο παράρτημα του Λούβρου στη Λενς – έναν χώρο που φιλοξενεί τολμηρές εκθεσιακές προτάσεις – και η οποία μέσα από 250 έργα τέχνης από την αρχαιότητα ώς σήμερα επιχειρεί να διερευνήσει το προφίλ του ποιητή, αλλά και να εξηγήσει για ποιον λόγο το έργο του δεν έχει ξεπεραστεί.

Μια έκθεση-αφήγημα, το νήμα της οποίας αρχίζει να ξετυλίγεται από αντικείμενα που χρονολογούνται από το 2500 π.Χ. και εντοπίστηκαν στις ανασκαφές του Ερρίκου Σλήμαν στην Τροία (στον λόφο Χισαρλίκ) ως έργα ζωγραφικής που δημιουργήθηκαν μέσα στο 2019, ενώ στο μέσο της διαδρομής ο επισκέπτης συναντά από δημιουργίες του Πέτερ Πάουλ Ρούμπενς, του Αντρέ Ντερέν και του Μαρκ Σαγκάλ ώς του Σάι Τόμπλι.

«Στόχος μας είναι να παρουσιάσουμε στο ευρύ κοινό τον Ομηρο, ο οποίος αποτελεί ένα κοινό αγαθό για όλους μας. Το έργο του είναι ένα σημαντικό κείμενο όχι μόνο για τη μυθολογία και την Ιστορία, αλλά και για την ιστορία της Ιστορίας, την καταγραφή των ανθρώπινων συναισθημάτων. Καλύπτει πολλά διαφορετικά επίπεδα», εξηγεί στα «Πρόσωπα» ο διευθυντής της Γαλλικής Αρχαιολογικής Σχολής στην Αθήνα, Αλεξάντρ Φαρνό, ο οποίος ασχολείται σε ερευνητικό επίπεδο επί σειρά ετών με τον Ομηρο και είναι ένας από τους πέντε επιμελητές της έκθεσης μαζί με τον συγγραφέα και κινηματογραφιστή Αλέν Ζομπέρ, τον βοηθό γενικού διευθυντή του Μουσείου του Λούβρου Βενσάν Πομαρέντ και τον βοηθό διευθυντή του Μουσείου του Λούβρου στη Λενς, Λουκ Πιραλά, συνεπικουρούμενος από τον Αλεξάντρ Εστακέ Λεγκράν.

Μας αφορά ο Ομηρος σήμερα;

Βεβαίως, διότι ο κόσμος του ζει μέσα στον πολιτισμό μας. Το έργο του είναι παρόν όπως ήταν και για τους αρχαίους Ελληνες. Γνωρίζουμε τους ήρωες και τους θεούς για τους οποίους μιλά. Εχουν μεγαλώσει πολλές γενιές μαζί τους κι ακόμη και σήμερα είναι παρόντες σε ταινίες, τηλεοπτικές σειρές, ακόμη και σε βιντεοπαιχνίδια. Αποτελεί ένα πολύ ενδιαφέρον ιστορικό φαινόμενο, στο οποίο δεν έχει δοθεί από τους ειδικούς η σημασία που θα έπρεπε.

Πού εκτιμάτε ότι οφείλεται η επίδραση του έργου του ακόμη και σήμερα; 

Ο Ομηρος αποτελεί τη φωνή και τη μνήμη των πρώτων ποιητών και είναι ένα θαύμα το πώς η προφορική αυτή ποίηση που δεν ξέρουμε πώς δημιουργήθηκε έφτασε ώς τα χέρια μας.

Είναι κάτι που δεν συμβαίνει συχνά. Είναι δε πολύ σημαντικό το γεγονός ότι η φωνή αυτή δεν λέει ανοησίες. Παραδίδει γεγονότα, ανθρώπινες σχέσεις, αισθήματα, καταστάσεις.

Πρόκειται για μια μνήμη που έχει αξία διότι δεν ανήκει σε μια εποχή, είτε του 8ου αι., είτε των μυκηναϊκών χρόνων, αλλά σε όλες τις εποχές. Το θέμα του δεν είναι η Ιστορία, η ακρίβεια των γεγονότων, αλλά η διαχρονικότητα της ανθρώπινης φύσης.

Κι είναι αυτή η φωνή, η μνήμη και η παράδοση που δείχνουμε στην έκθεση, μέσα από τις επιρροές που γεννήθηκαν από την αρχαιότητα ώς τις μέρες μας τόσο από την προσωπικότητα του ίδιου του ποιητή, όσο και των έργων του, της Ιλιάδας και της Οδύσσειας.

Ωστόσο θα πρέπει να επισημάνουμε ότι δεν ήταν πάντα αποδεκτός. Υπήρχαν και περίοδοι που δεν ήταν αγαπητό το έργο του.

Στους πρώτους χριστιανούς επί παραδείγματι δεν άρεσε η ποίησή του και τον 17ο αι. θεώρησαν πως το έργο του δεν ανήκε στη λογοτεχνία. Επρεπε να φτάσουμε στον 20ό αι. για να επανεκτιμηθεί η προσφορά του.

Ποια ήταν η μεγαλύτερη δυσκολία στην οργάνωση της έκθεσης; Η σκιαγράφηση του προφίλ ενός ανθρώπου που αγγίζει τα όρια του μύθου, με το ομηρικό ζήτημα να παραμένει άλυτο αίνιγμα για τους επιστήμονες;

Το ομηρικό ζήτημα δεν αποτέλεσε για μας πρόβλημα διότι μας ενδιαφέρει να δείξουμε το χάος που επικρατεί γύρω από την εικόνα και την προσωπικότητα του Ομήρου. Δεν θέλαμε να δώσουμε στον επισκέπτη βεβαιότητες. Η μεγαλύτερη δυσκολία ήταν ότι ο ομηρικός κόσμος έχει εμπνεύσει μεγάλο αριθμό καλλιτεχνών διαχρονικά και από τα 500 έργα που είχαμε στη διάθεσή μας έπρεπε να επιλέξουμε τα 250 για να οργανώσουμε τη συγκεκριμένη παρουσίαση.

Ποιο είναι, λοιπόν, το προφίλ του τόσο εμφανισιακά όσο και σε επίπεδο ταυτότητας, όπως αναδύεται από την έκθεση;

Ο Ομηρος ήταν πολύ έξυπνος και δεν άφησε ίχνη ούτε από τη μορφή του, ούτε από τη ζωή του με αποτέλεσμα ο καθένας να τον έχει πλάσει όπως θέλει. Αν δούμε τα πορτρέτα του που φτιάχτηκαν ήδη από την αρχαιότητα δεν μοιάζουν μεταξύ τους: άλλος τον απεικονίζει τυφλό, άλλος με μάτια ανοικτά, άλλος να περπατά κι άλλος να διαβάζει. Από τη στιγμή που υπήρξε καπνός γύρω από το θέμα του Ομήρου, θα υπήρξε και φωτιά. Αυτή τη φωτιά θέλουμε να αναζωπυρώσουμε ώστε να προκαλέσουμε τους επισκέπτες να θελήσουν να διαβάσουν ή να ξαναδιαβάσουν τα έπη. Αυτή θα είναι η μεγαλύτερη επιτυχία μας.

info

H έκθεση «Ομηρος» φιλοξενείται στο Μουσείο του Λούβρου στη Λενς έως τις 22 Ιουλίου