Εμείς και η δημόσια τέχνη

Nτένης Ζαχαρόπουλος

Ιστορικός και κριτικός τέχνης, καλλιτεχνικός διευθυντής της Πινακοθήκης, Μουσείων και Συλλογών του Δήµου Αθηναίων

«Μόνο στο Α’ Νεκροταφείο!»

Για τη δημόσια γλυπτική είναι ντροπή η Αθήνα κι ευρύτερα η Ελλάδα να έχει τόσο κακή τέχνη στον δημόσιο χώρο και τόσο απαράδεκτα διαμορφωμένο ή μάλλον αδιαμόρφωτο δημόσιο χώρο. Αν εξαιρέσεις την Κοιμωμένη του Χαλεπά, ακόμα και οι καλύτεροί μας γλύπτες έχουν έργα λάθος στημένα και μπερδεμένα με έργα ό,τι πιο ακαδημαϊκά. Η αυθαιρεσία και η αμορφωσιά που κυβέρνησε τη χώρα είναι ίσως πιο εμφανής από οτιδήποτε άλλο στην έλλειψη δημόσιας γλυπτικής! Ελάχιστες εξαιρέσεις κι αυτές με προτομές και αδριάντες λες κι ακόμα ο στρατός κι οι δήμαρχοι κρίνουν κι όχι ο πολιτισμός κι η παιδεία. Κάθε κυβέρνηση ή δημαρχία άφησε στην πόλη γλυπτά που εκφράζουν την αδιαφορία της πολιτείας για την τέχνη και στη συνέχεια, την απαξίωση της δημόσιας γλυπτικής μαζί με αυτή της αρχιτεκτονικής, του πολιτισμού και στο τέλος της πόλης της ίδιας. Η γλυπτική στην Αθήνα είναι ένα ενιαίο πρόβλημα με την καταστροφή της χωροταξίας, της αρχιτεκτονικής, της επικράτησης του «ξέρεις ποιος είμαι εγώ, ρε» και την παραχάραξη μαζί με το παρόν και του παρελθόντος. Ισως το Α’ Νεκροταφείο να είναι το μόνο ουσιαστικά μέρος όπου μπορεί να δει κανείς γλυπτική, αν κι εκεί ακόμα κλείνουν τους δρόμους ανάμεσα στους τάφους που σχεδίασε η ιστορική χάραξή του, και πουλάνε τάφους που κλείνουν την πρόσβαση στους παλαιότερους τάφους. Διπλοπαρκαρισμένοι νεκροί κι η απαξίωση του δημόσιου χώρου συνάδει με την απαξίωση ζωντανών και νεκρών και κυριαρχία της άγνοιας, της ιστορίας και της μνήμης. Δεν νομίζω πως έχουμε τη δημόσια τέχνη που αξίζουμε γιατί αν δείτε το Μετρό εκεί είναι υποδειγματικό το όλο εγχείρημα καλλιτεχνικά, κοινωνικά, πολιτιστικά, πρακτικά και ιστορικά. Μετά βγαίνετε στην Ομόνοια ή το Σύνταγμα κι η πόλη χάνεται στο χάος του τεράστιου ελλείματος πολιτιστικής πολιτικής και σεβασμού του ζωτικού χώρου του ανθρώπου που συμπεριλαμβάνει μαζί με την πρακτική και την καθαριότητα, την ασφάλεια και τη χαρά να κυκλοφορείς στην πόλη, και το καλλιτεχνικό κι αρχιτεκτονικό όραμα που δίνουν στον πολίτη το δικαίωμα να ονειρεύεται και να φαντάζαται έναν καλύτερο κόσμο. Αυτή είναι η δημόσια τέχνη και λείπει παντελώς και ως έργα και ως ευθύνη και όραμα των ιθυνόντων και της πολιτείας. Ντροπή μας!

Γιώργος Τριανταφύλλου

Αρχιτέκτονας

«Αξίζει να την ανακαλύψουμε»

Τέχνη στον δημόσιο χώρο; Πράγματι η Αθήνα φαίνεται να υστερεί σε σχέση με το παρελθόν της, ή με άλλες μητροπόλεις. Αλλά είναι τελικά έτσι; Στο Τελ Αβίβ τα γλυπτά ξεφυτρώνουν ακόμη και στις νησίδες των λεωφόρων. Πόσα όμως αξίζουν; Εδώ χρειάζεται προσπάθεια για να τα ανακαλύψουμε και πολλά είναι αξιόλογα. Η πυκνότητα, οι ρυθμοί της πόλης, η έλλειψη πρασίνου και αξιόλογων φροντισμένων δημόσιων χώρων, συμβάλλουν στο να τα προσπερνάμε. Οι «Atenistas» πρόσφατα κατέγραψαν πάνω από τριακόσια, μόνο στον Δήμο Αθηναίων. Στις πλατείες, στα πάρκα, σε δημόσιους κήπους, σε δρόμους και πεζόδρομους, σε στοές, στις παιδικές χαρές, στους σταθμούς του μετρό, σε δημαρχεία, στις πρασιές μεγάρων, εκτός των μουσείων, στα νεκροταφεία, στη γλυπτοθήκη στο Γουδί ακόμη και στα νοσοκομεία, στις μεσοτοιχίες και στις όψεις των κτιρίων. Αλλα παλιάς κοπής και άλλα σύγχρονης τέχνης σε διάφορες μορφές: Αναρίθμητες προτομές και αδριάντες, με ιστορικά πρόσωπα, εθνικούς ευεργέτες και προσωπικότητες των γραμμάτων και των τεχνών. Εμβληματικά γλυπτά, τοπόσημα σε πλατείες και κεντρικά σημεία της πόλης. Εργα σύγχρονης τέχνης στους σταθμούς του μετρό. Εργα επίτοιχα όπως το ανάγλυφο του Μόραλη στο Hilton, όπου η αρχιτεκτονική συνομιλεί με την τέχνη, αλλά και κάποια ξεχωριστά γκράφιτι στο πλαίσιο της street art. Η Τέχνη θα έπρεπε να ορίζει τον δημόσιο χώρο. Ζούμε όμως σε μία πόλη που δεν τον σεβόμαστε. Τα έργα σύγχρονης τέχνης θα μπορούσαν να είναι περισσότερα και να αναδεικνύονται καλύτερα. Να λείπουν οι αδέξιες αναθέσεις όπως στον κήπο του Αρχαιολογικού Μουσείου ή στην πλατεία Κλαυθμώνος. Αξιοι καλλιτέχνες υπάρχουν και αν κρίνω από τις εκθέσεις είναι πολλοί. Πρέπει, σύμφωνα με την υπάρχουσα από το 1997 νομοθεσία, μια επιτροπή ειδικών να αναθέτει κάθε χρόνο την υλοποίηση έργων για την πόλη. Είναι τελικά μια πολιτική επιλογή.

Θα ήθελα η Αθήνα να γεμίσει με έργα, όπως οι ομπρέλες του Ζογγολόπουλου στον Φάρο Ψυχικού, που ξεχωρίζω γιατί σηματοδοτεί διακριτικά και με ευαισθησία την είσοδο της περιοχής.

Χάρις Κανελλοπούλου

Ιστορικός τέχνης, επιµελήτρια εκθέσεων

«Μια σχέση περίπλοκη και αμήχανη»

Οπως η γενικότερη σχέση με τον δημόσιο χώρο, έτσι και η σχέση του ευρύτερου κοινού με τη δημόσια τέχνη είναι περίπλοκη, αποσπασματική και πολλές φορές αμήχανη. Στην πορεία της τέχνης του δημόσιου χώρου στην Ελλάδα, παρατηρούμε να προκρίνεται παραδοσιακά από τους θεσμικούς φορείς η μόνιμη τοποθέτηση κυρίως μνημειακών γλυπτών στην πόλη, μέσω δωρεών, αναθέσεων ή καλλιτεχνικών διαγωνισμών, ενώ μόλις τα τελευταία χρόνια εφαρμόζεται πιο εντατικά η πρακτική εφήμερων καλλιτεχνικών παρεμβάσεων στον δημόσιο χώρο, η οποία με τον προσωρινό χαρακτήρα της επιτρέπει τη «δοκιμή» λειτουργικότητας των τόπων εγκατάστασης των έργων και δημιουργεί για το κοινό διαφορετικούς όρους βιωματικής εμπειρίας και εξοικείωσης με το λεξιλόγιο της τέχνης.

Στους σημαντικότερους παράγοντες για τη δημιουργία μίας ουσιαστικής σχέσης μεταξύ ενός έργου στον δημόσιο χώρο και του κοινού ανήκει η προϋπόθεση ενός διαλόγου της εικαστικής γλώσσας του έργου με την ιστορία ή/και τη σύγχρονη λειτουργία της πόλης. Υπό αυτή τη λογική, οι μεν μόνιμες εγκαταστάσεις δημόσιας τέχνης αποκτούν τη δυνατότητα να λειτουργήσουν ως σύμβολα για την ταυτότητα της πόλης, ενώ οι εφήμερες εικαστικές παρεμβάσεις μπορούν να δηλώσουν με καίριο τρόπο την παρουσία τους και να παραμείνουν στη μνήμη της.

Στην Αθήνα, ο Δρομέας αποτελεί παράδειγμα έργου μοντέρνας γλυπτικής που λειτουργεί ως τοπόσημο αναφοράς για την πόλη. Παράλληλα, οι εικαστικές παρεμβάσεις στους σταθμούς του Μετρό της Αθήνας, όπως το Ωρολόγιο του Μετρό του γλύπτη Θόδωρου ή η εγκατάσταση Αίθριο του Γιώργου Ζογγολόπουλου στο Σύνταγμα, υπογραμμίζουν τον τρόπο με τον οποίο έργα τέχνης μπορούν να συνομιλήσουν οργανικά με τα χαρακτηριστικά ενός δημόσιο χώρου. Στο πλαίσιο της μνημειακής γλυπτικής, διακρίνω τους συνάμα εμβληματικούς και προσηνείς ανδριάντες του Γιάννη Παππά που βρίσκονται στην Αθήνα και σε άλλες πόλεις· αλλά και το χαμηλού μεγέθους γλυπτό Μνήμη του Νίκου Περαντινού στη συμβολή των λεωφόρων Αμαλίας και Βασιλίσσης Ολγας, μία γυναικεία μορφή σε συμβολική κίνηση προσφοράς που κατά καιρούς περαστικοί τοποθετούν στα χέρια της φρέσκα λουλούδια.

Ελίνα Κουντούρη

Διευθύντρια πολιτιστικού οργανισµού ΝΕΟΝ

«Μνημεία και αναφορές στο παρελθόν»

Η Αθήνα είναι μια πόλη αντιθέσεων. Χαρακτηρίζεται από το επιβλητικό κλασικό παρελθόν της, τις αρχαιότητες και τους αρχαιολογικούς χώρους, αλλά επίσης από τις ζωντανές γειτονιές, τις πλατείες και την έντονη ζωή. Σήμερα ο πολίτης της Αθήνας βιώνει μια αναβίωση του κέντρου της πόλης με διαφορετικό τρόπο, όπου ο δημόσιος χώρος παρουσιάζει ιδιαίτερη ζωντάνια. Από διαδηλώσεις στους δρόμους και τοιχογραφίες στους τοίχους των κτιρίων, συνθήματα graffiti, μέχρι οργανωμένες εκθέσεις από φορείς, εκδηλώσεις, pop-up stores και μικρά εστιατόρια σε πεζοδρόμους, όλα αυτά καθιστούν την Αθήνα μια πόλη για εξερεύνηση. Η οικονομική δυσχέρεια οδήγησε σε κινητοποίηση των ανθρώπων γύρω από τον δημόσιο χώρο καθιστώντας την Αθήνα μια πόλη ενσωμάτωσης, μια πόλη όπου βλέπουμε την ενεργή αξιοποίηση του δημόσιου χώρου ως χώρου κοινωνικής επικοινωνίας και δημιουργίας. Η Αθήνα προσφέρει ένα νέο αφήγημα που αγκαλιάζουν οι καλλιτέχνες και στο οποίο ανταποκρίνεται το κοινό. Αν η δημόσια τέχνη είναι ο τρόπος που η κοινωνία εκφράζεται και ανοίγεται στο σήμερα, τότε νομίζω ότι δεν έχουμε καταφέρει να αποτυπώσουμε τις αλλαγές και τις προκλήσεις που βίωσε και βιώνει η πόλη μας. Η πλειονότητα της δημόσιας τέχνης έχει σχέση με μνημεία και αναφορές στο παρελθόν. Υπό αυτό το πρίσμα θεωρώ ότι δεν έχουμε τη δημόσια τέχνη που μας αξίζει, γιατί η κληρονομιά μας στους μελλοντικούς πολίτες θα έπρεπε να περικλείει τις πραγματικές σύγχρονες ιστορίες μας.

Ξεχωρίζω το έργο του Γιάννη Μόραλη στο ξενοδοχείο Hilton και την «Praying for us» πρόταση του φοιτητή της ΑΣΚΤ Παύλου Τσάκωνα που υλοποιήθηκε από τους ζωγράφους Μανώλη Αναστασάκο και τους αδελφούς Δημήτρη, Μπάμπη και Θανάση Κρέτση.

Παναγιώτης Παναγάκης

Αρχιτέκτονας, διευθυντής στο Κέντρο Πολιτισµού, Ερευνας και Τεκµηρίωσης της Τράπεζας της Ελλάδος

«Εξαιρέσεις που επιβεβαιώνουν τον κανόνα»

Να επαναδιατυπώσω το ερώτημα: τι είδους δημόσια τέχνη αξίζει στη χώρα της ανύπαρκτης κουλτούρας/συνείδησης δημόσιου χώρου και της πλήρους αδιαφορίας για οτιδήποτε συμβαίνει έξω από την αυστηρά ιδιωτική μας σφαίρα, στη χώρα της χαμηλού επιπέδου κοινωνικής, αρχιτεκτονικής, αισθητικής και οικολογικής παιδείας, στη χώρα όπου η ανυπαρξία προστασίας και συντήρησης των δημόσιων έργων είναι ο κανόνας, στη χώρα όπου όλοι (πολιτικοί, δήμαρχοι, φορείς, «ειδικοί») μιλάνε ακατάπαυστα για την αναγκαιότητα βελτίωσης του δημόσιου χώρου (μέσω στοχευμένων και ολοκληρωμένων αστικών αναπλάσεων) αλλά όταν έρχεται η ώρα της «δράσης» απαξιώνουν διαδικασίες, προτάσεις ή και ακόμα ήδη υλοποιημένα έργα; Μα ακριβώς αυτή που έχει η Ελλάδα σήμερα: πολλά έργα αδιάφορα έως μέτρια και ελάχιστα πραγματικά υψηλού επιπέδου. Περιττό να πούμε ότι τα περισσότερα έχουν, ούτως ή άλλως, υποστεί εκτεταμένες φθορές από βανδαλισμούς και έλλειψη συντήρησης. Οι (γνωστές) εξαιρέσεις όπως ο «Δρομέας» του Κώστα Βαρώτσου ή οι διάφορες εκδοχές των «Ομπρελών» του Γιώργου Ζογγολόπουλου απλά επιβεβαιώνουν τον κανόνα. Πάντως το πιο αγαπημένο μου έργο, το «Φεγγάρι» του Παύλου Βασιλειάδη, αναγκάστηκε να απομακρυνθεί από τους ανθρώπους για να επιβιώσει, και πλέον στέκεται δωρικό, απόκοσμο, διακριτικό και ήρεμο στα νερά του Θερμαϊκού.

Αφροδίτη Λίτη

Γλύπτρια, καθηγήτρια στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών

«Ανοιγμα προς το μέλλον»

Ανεβασμένη πάνω στον ιερό βράχο της Ακρόπολης και έχοντας την απρόσκοπτη θέα προς όλο το Λεκανοπέδιο, άφησα το βλέμμα μου να αγναντεύει τη μοναδικότητα του χαμηλού και απαλού γεωγραφικού αναγλύφου με τους καταπράσινους λόφους, τα βουνά, την απαστράπτουσα θάλασσα και το εκτυφλωτικό φως του ουρανού της Αθήνας.

Ολα έμοιαζαν σαν να ήταν αλώβητα από τον χρόνο και μου επέτρεπαν να ανακαλύπτω για μία ακόμα φορά την ανάδειξη του μέτρου που πηγάζει από το συγκεκριμένο αττικό τοπίο, χαρίζοντάς μου την απόλυτη ευδαιμονία. Από αυτή την επιλεγμένη προνομιούχο θέση μπορούσα άριστα να παρατηρώ, διατρέχοντας διά μέσου των αιώνων, την εξέλιξη του πολεοδομικού ιστού της πόλης και της αρχιτεκτονικής της, με τη δυνατότητα να εξάρω την «ανθρώπινη φυσιογνωμία» της, όπως ακριβώς την προσδιόρισαν αρχικά οι αθηναίοι πολίτες του 5ου αι. π.Χ. Αν και η πόλη υπέστη πολλές καταστροφές κατά τους χρόνους της ύστερης αρχαιότητας και τις μετέπειτα περιόδους, καθώς και μεγάλες αλλοιώσεις κατά το τελευταίο μισό του 20ού αιώνα, το Λεκανοπέδιο συνεχίζει να πορεύεται δυναμικά, κρατώντας σφικτά την εικόνα της γοητείας του.

Καθώς λοιπόν το βλέμμα μου περιδιάβαζε στο τοπίο με οξύτητα, ξαφνικά σταμάτησε στο κέντρο της πόλης, ανατολικά του βράχου, από όπου και ξεκίνησε ένας νοητός περίπατος. Αρχικά σκέφτηκα ότι η σημερινή εικόνα της Αθήνας, η οποία το 1837 επονομάσθηκε «βασιλική καθέδρα της πρωτεύουσας», βασίστηκε στις πολεοδομικές προτάσεις του Σταμάτη Κλεάνθη και του Eduard Schaubert, κρατώντας ως ταυτότητα την αρχαιοελληνική κληρονομιά, με σημείο αναφοράς το σύμβολο της δημοκρατίας και της αρχιτεκτονικής τελειότητας, την Ακρόπολη.

Ετσι, με το κτίσιμο των ανακτόρων (η σημερινή Βουλή) η πόλη αποκτά και έναν θαυμαστό κήπο, ο οποίος εκτείνεται από το Σύνταγμα μέχρι τους Στύλους του Ολυμπίου Διός, τον Αρδηττό και το Παναθηναϊκό Στάδιο. Επισκεπτόμενη από ψηλά και νοερά αυτόν τον κήπο – πρότυπο, άρχισα να ανακαλώ στη μνήμη μου την ποικιλία των αιωνόβιων δέντρων, των φυτών, των πουλιών και των ζώων που τον κοσμούν, τα νερά και τις χωμάτινες διαδρομές που τον διαπερνούν και τα σφυρήλατα κιγκλιδώματα, τα καθίσματα και τις μεταλλικές σέρες, τα οποία ανάγονται σε απαράμιλλης αισθητικής κατασκευές. Ο κήπος επιπροσθέτως κοσμείται και από ορισμένα έργα γλυπτικής, τα οποία τοποθετήθηκαν στην εποχή της διαμόρφωσής του και λίγο αργότερα, καθώς και από σπαράγματα αρχαίων αρχιτεκτονικών μελών και ψηφιδωτών δαπέδων. Στο κέντρο του δεσπόζουν οι μαρμάρινες προτομές του Διονύσιου Σολωμού (έργο του Θ. Θωμόπουλου, 1924) και του Ιωάννη Καποδίστρια (του Κόσσιου, 1866).

Στην έξοδο προς τον περίπατο του Ζαππείου συναντώ την μπρούντζινη κεφαλή του Ζαν Μωρεάς (έργο του A. Bourdelle, 1884), ένα μοναδικό κόσμημα του κήπου, πάντα περιστοιχισμένο από χαμηλή βλάστηση με άνθη εποχής. Στη στροφή αυτού του περιπάτου βρίσκομαι απέναντι από το μαρμάρινο σύμπλεγμα του λόρδου Βύρωνα με την Ελλάδα (του M. An. Chapu, 1895) ανάμεσα στα πεύκα, τα κιγκλιδώματα και τους φανοστάτες, επίσης υψηλής αισθητικής.

Συνεχίζοντας προς το Μνημείο του Αγνωστου Στρατιώτη στέκομαι με μεγάλο θαυμασμό στο μαρμάρινο ανάγλυφο (του Φωκίωνα Ρωκ, 1931). Εδώ το γυμνό σώμα είναι αποτυπωμένο σε οριζόντια θέση, με μεγάλη καμπυλωτή σχεδίαση που αγγίζει τα όρια της εκτίναξης, ενώ, με το αρχαιοελληνικό κράνος και την ασπίδα του νεκρού, ο γλύπτης καταφέρνει να αποτυπώσει όλη την ελληνική Ιστορία.

Με τη σκέψη μου αρχίζω να κατεβαίνω τη μαρμάρινη επιβλητική σκάλα του Συντάγματος, με τα μνημειακά ανθοδοχεία που συνήθως φιλοξενούν γιγάντια αθάνατα. Εκεί αναστοχάστηκα τα εξαιρετικής λεπτότητας μπρούντζινα αντίγραφα των ελαφιών και του εφήβου από την Πομπηία (έργα ελλήνων καλλιτεχνών), τα οποία πλαισιώνουν το γενναιόδωρο μαρμάρινο σιντριβάνι, πρόταση του Ερνέστου Τσίλλερ.

Και ενώ συνέχιζα με ενθουσιασμό τη νοητή μου περιήγηση, θυμήθηκα τον θαυμάσιο φανοστάτη με τους τρεις μικρούς έρωτες στην Πλατεία των Εξαρχείων (χαλκοχύτης A. Durenne, 1855), το γλυπτικό αριστούργημα του συμπλέγματος του Θησέα με την Ιπποδάμεια και τον Κένταυρο (έργο του J. Pluhl, 1906) από γαλβανισμένο μπρούντζο στην Πλατεία Βικτωρίας και τον επιβλητικό μπρούντζινο έφιππο ανδριάντα του Κολοκοτρώνη (Λ. Σώχος, 1904) έξω από την Παλιά Βουλή.

Ολα αυτά τα γλυπτά, μαζί με τον περιβάλλοντα χώρο τους, μου είναι τόσο γνώριμα και οικεία και όταν τα επισκέπτομαι μου δίνουν μεγάλη χαρά, με γαληνεύουν και με διδάσκουν, αφήνοντάς μου ελεύθερο το άνοιγμα που μου παρέχει η τέχνη προς το μέλλον.

Αξιολογώντας λοιπόν τη δυναμική των μνημείων μας, θεωρώ ότι είναι τόσο μεγάλη, που εδώ και αιώνες δίνει τα φώτα της σε όλον τον κόσμο. Δεν είναι τυχαίο ότι στη 14η Ντοκουμέντα του Κάσελ στη Γερμανία, έξω από το κτίριο του Fridericianum, χρησιμοποιήθηκε το ομοίωμα της Ακρόπολης σε μορφή ικριώματος, παρουσιάζοντας μια καταγγελία· το εικαστικό αποτέλεσμα, η ιδέα δηλαδή της μεταφοράς της Ακρόπολης, του συμβόλου της δημοκρατίας, όπως προανέφερα, σε έναν άλλο τόπο, έκανε το γεγονός πραγματικά συγκλονιστικό.

Κλείνοντας, θα ήθελα να κάνω μια επίκληση η οποία αφορά τη διαμόρφωση εμφανών διαδρομών στην πόλη, όπου τα μνημεία, αρχαία, βυζαντινά και νεότερα, με τις άριστες αναλογίες τους, την απαράμιλλη τεχνική τους, την αρμονική συνύπαρξή τους με τους δημόσιους χώρους και τη γλυπτική, θα έχουν τη δυνατότητα να προβάλλουν όχι μόνο τη μοναδικότητα αλλά και τη σχέση του σύγχρονου Αθηναίου με το άμεσο φυσικό περιβάλλον του.

Περιβάλλον στο οποίο θα πρέπει και ο ίδιος να μεριμνήσει ώστε να επανέλθει άμεσα η ισορροπία της αισθητικής και της πανίδας για να ξαναγίνει η Αθήνα η πόλη των ευνομούμενων πολιτών, στοιχείο που θεωρώ ότι μας αξίζει.

Δρ Πολύνα Κοσµαδάκη

Επιμελήτρια Μοντέρνας και Σύγχρονης Τέχνης, υπεύθυνη Τµήµατος Ζωγραφικής, Μουσείο Μπενάκη

«Μας αξίζει η επανοικειοποίηση της πόλης»

Περιορίζεται άραγε η δημόσια τέχνη στην τέχνη που είναι τοποθετημένη στον φυσικό χώρο της πόλης, εκτός αρχιτεκτονικών δομών και με ελεύθερη πρόσβαση, συνήθως αποτέλεσμα διαγωνισμού ή ανάθεσης από κάποιον κρατικό φορέα;

Αν αυτό είναι το πλαίσιο σύμφωνα με το οποίο αξιολογούμε τη δημόσια τέχνη και εάν αναλογιστούμε τα βανδαλισμένα γλυπτά του 19ου αιώνα που συναντάμε εδώ κι εκεί, τις τυποποιημένες μπρούντζινες προτομές, την ισχνή παρουσία έστω και αυτών των έργων στις γειτονιές της πόλης ταυτόχρονα με την εκκωφαντική απουσία θεσμών σύγχρονης τέχνης, τότε η απάντηση είναι ίσως αποθαρρυντική.

Ωστόσο, εάν σκεφτούμε το ερώτημα με άλλους όρους σε σχέση με τη μετατόπιση του περιεχομένου της δημόσιας τέχνης και φέρουμε ως παράδειγμα προγράμματα «κοινωνικής γλυπτικής» όπως το Victoria Square Project των Μαρίας Παπαδημητρίου και Rick Lowe, πρωτοβουλίες του Δήμου Αθηναίων, ανεξάρτητες καλλιτεχνικές  πλατφόρμες, ιδιωτικούς οργανισμούς και artist-run spaces, ίσως μπορούμε να είμαστε πιο αισιόδοξοι.

Από τα τέλη της δεκαετίας του 1980 και την αντιπαράθεση που προκάλεσε το έργο Tilted Arc του Richard Serra στη Νέα Υόρκη, ο όρος δημόσια τέχνη έχει διευρυνθεί στη διεθνή καλλιτεχνική θεωρία όσο και πρακτική για να συμπεριλάβει έργα με χαρακτήρα τοπικότητας, κοινοτικής δέσμευσης (community engagement), σχεσιακότητας, συνεργασίας.

Η Suzanne Lacey πρότεινε το 1991 τον όρο «new gendre public art» για να προσδιορίσει ένα πιο δημοκρατικό μοντέλο δημόσιας τέχνης βασισμένο στη συμμετοχή και τη συνεργασία καλλιτέχνη – κοινού – τοπικής κοινότητας. Τέτοια προγράμματα μετατόπισαν το περιεχόμενο της δημόσιας τέχνης από γλυπτικά αντικείμενα τοποθετημένα σε πάρκα και πλατείες σε δράσεις ή συνεργατικά προγράμματα τα όποια λάμβαναν χώρα στη δημόσια σφαίρα – νοούμενης ως χώρου κριτικής συζήτησης, στον οποίο έχουν πρόσβαση επί ίσοις όροις όλοι οι πολίτες.

Η τέχνη αυτή, αφορά περισσότερο τη συμμετοχή στα κοινά, την έννοια της από κοινού δημιουργίας, τη δημόσια διαβούλευση, τον καλλιτεχνικό ακτιβισμό και την επανοικειοποίηση της πόλης παρά το καλλιτεχνικό προϊόν και τη σχέση του με έναν φυσικό τόπο. Αυτού του είδους η δημόσια τέχνη, που αξίζει σε κάθε κοινωνία πολιτών, δεν τοποθετείται απλά σε έναν χώρο που είναι δημόσιος αλλά θεσμοθετεί έναν δημόσιο χώρο, όπου κυριαρχεί το ενδεχόμενο, η δυνατότητα αμφισβήτησης των συμβατικών ιεραρχιών και σχέσεων εξουσίας και υπέρβασης των κοινωνικών διαφορών για τη διαβούλευση ζητημάτων κοινού ενδιαφέροντος.

Στην Αθήνα τέτοιου είδους προγράμματα έχουν ενταθεί τα τελευταία χρόνια με τη δράση οργανισμών αναθέσεων στον δημόσιο χώρο, residencies και ιδιωτικές πρωτοβουλίες, αλλά είναι μια κατεύθυνση που (μας) αξίζει να ενισχύσουμε και να υποστηρίζουμε από όποια θέση και αν καταλαμβάνουμε στο πεδίο του πολιτισμού.

Δημήτρης Τσακαλάκης

Αρχιτέκτονας, Πανεπιστήμιο Κρήτης

«Αντικείμενα εγκλωβισμένα στην αυταρέσκεια»

Η σχέση της Τέχνης με τον δημόσιο χώρο στην Ελλάδα είναι το ίδιο προβληματική με τη σχέση που έχει ο Ελληνας με τον δημόσιο χώρο σαν ένα πεδίο όπου το άτομο έχει μια δυσκολία συμπεριφοράς ως μέρος μιας συλλογικότητας. Τα έργα της Τέχνης στον δημόσιο χώρο απλώς τοποθετούνται, δεν χωροθετούνται βάσει κάποιων κριτηρίων, η δε σύλληψή τους δεν περιέχει τα χαρακτηριστικά εκείνα που απαιτούνται έτσι ώστε να αλληλεπιδράσουν με τον χώρο στον οποίο βρίσκονται. Τα περισσότερα έργα είναι αυτόνομα αντικείμενα εγκλωβισμένα στην αυταρέσκειά τους χωρίς να διαθέτουν την απαραίτητη αποστασιοποίηση από το εγώ του δημιουργού που απαιτεί ο δημόσιος χώρος. Πολλές φορές η παρουσία τους φαίνεται να προκύπτει από τον φόβο του κενού, να βάλουμε κάτι εκεί, ό,τι να ‘ναι, αρκεί να μην είναι άδειο, παρά από μια «ανάγκη» να εκφραστεί κάτι.

Ισως το πιο συγκροτημένο εγχείρημα συνύπαρξης Τέχνης και δημόσιου χώρου να είναι αυτή στους σταθμούς του Μετρό όπου κάποια έργα λειτουργούν καλά σε σχέση με τον χώρο που βρίσκονται. Βέβαια εδώ πρόκειται για εσωτερικούς χώρους, όπου τα πράγματα είναι πιο εύκολα από ό,τι στους ανοιχτούς. Δύο παραδείγματα από τη διεθνή πρακτική μπορεί να ήταν χρήσιμα στη συζήτηση, τα έργα των Richard Serra και Eduardo Chillida.

Γιώργος Μητρούλιας

Μέλος της αρχιτεκτονικής οµάδας AREA, επίκουρος καθηγητής του Πανεπιστηµίου Θεσσαλίας

«Είμαστε ακόμη στην εποχή του βάθρου»

Το ερώτημα μπορεί κατά τη γνώμη μου να επεκταθεί και να απαντηθεί με τον ίδιο τρόπο με το εξής άλλο ερώτημα: «Εχουμε τον δημόσιο χώρο που μας αξίζει;». Και αυτό γιατί η δημόσια τέχνη εκεί τοποθετείται, παρουσιάζεται και κρίνεται. Αν ακόμα δεν έχουμε βρει τους μηχανισμούς αποφάσεων για τον σχεδιασμό και την υλοποίηση ποιοτικού δημόσιου χώρου – οι εξαιρέσεις επιβεβαιώνουν τον κανόνα – είναι λογικό η δημόσια τέχνη σπάνια να βρίσκει τη θέση της στις πόλεις μας. Είμαστε ακόμα στην εποχή του βάθρου, που αρθρώνει ένα έργο τέχνης, συνήθως μνημείο, με τον δημόσιο χώρο, σαν να μην υπάρχει κάποια άλλη σχέση με τον περίγυρο. Ετσι εύκολα μπορεί ένας δήμαρχος ή μια επιτροπή να τοποθετήσει ένα έργο οπουδήποτε ή να το μετακινήσει αλλού όταν αυτό εμποδίζει. Εδώ και δεκαετίες όμως η τέχνη έχει κατέβει από το βάθρο στο πεδίο, οπότε τα πράγματα δυσκολεύουν: πώς και πού να τοποθετήσει ο υπάλληλος του κρατικού μηχανισμού μια εγκατάσταση ή μια περφόρμανς;

Νομίζω από τα πιο πετυχημένα παραδείγματα ένταξης δημόσιας τέχνης στην πόλη είναι το πρόγραμμα που υλοποιήθηκε από το Αττικό Μετρό, όπου ένας μεγάλος αριθμός έργων εκτίθενται καθημερινά και δωρεάν, ενσωματωμένα τις περισσότερες φορές με ενδιαφέροντα τρόπο στον χώρο των σταθμών, στην κίνηση και τη στάση των περαστικών. Θέλω όμως να αναφερθώ και σε ένα άλλο έργο δημόσιας τέχνης που μας άφησε η Documenta, το Victoria Project του Rick Lowe με τη Μαρία Παπαδημητρίου, ένα «κοινωνικό γλυπτό» όπως το ονομάζουν, που εξακολουθεί να ανοίγει τις πόρτες του στους περίοικους της Πλατείας Βικτωρίας με πλήθος δραστηριοτήτων και εκδηλώσεων που οι ίδιοι οι κάτοικοι πολλές φορές διοργανώνουν. Το έργο αυτό μας αποκαλύπτει τι μπορεί σήμερα να θεωρηθεί δημόσια τέχνη και ταυτόχρονα να μας προβληματίσει ως προς το πώς θα μπορούσε να επιλεχθεί και να λειτουργήσει κάτι αντίστοιχο με δημόσια χρηματοδότηση.

Χάρης Καμπουρίδης

Τεχνοκριτικός, σημειολόγος

«Σαν τα μούτρα μας»

Εκ των πραγμάτων, ρεαλιστικά, αυτό που έχουμε, ναι, είναι αυτό που μας αξίζει, η δημόσια τέχνη μας είναι σαν τα μούτρα μας. Η δημόσια τέχνη προϋποθέτει αντίληψη κοινή και συνείδηση για τον δημόσιο χώρο και κάτι τέτοιο δεν υπήρχε ποτέ σ’ εμάς. Ούτε κτηματολόγιο ούτε διαχωρισμός ιδιωτικού και δημόσιου. Η αντίληψη φαίνεται ακόμη και στην καθημερινή οδήγηση, με το πώς κάνουν ιδιωτικό χώρο παρκάροντας σε δημόσιο, κοινόχρηστο δρόμο. Συνεπώς η δημόσια τέχνη μας, όση υπάρχει, περιορίζεται απ’ όλα αυτά. Υπάρχουν κάποια γλυπτά του 19ου αι. σωστά τοποθετημένα σε χώρο διευθετημένο με πρόνοια πρόσβασης και ενατένισης του θεατή. Υπάρχουν και άλλα που κατά καιρούς γέμισαν πλατείες στην Αθήνα, τη Θεσσαλονίκη και την επαρχία. Αλλά δεν είναι τέχνη, σπανίως είναι τέχνη. Κανονικά θα έπρεπε να ξηλωθούν τα περισσότερα.