Στο φως {LF}το αρχείο Παττακού

Για πολλά χρόνια έγγραφα και ιστορικά αρχεία ήταν στην κυριολεξία παρατημένα σε αποθήκες και γραφεία του υπουργείου Εσωτερικών. Ανάμεσα σε αυτά και το αρχείο Παττακού, το οποίο ήταν ξεχασμένο εδώ και περίπου μισό αιώνα. Ενα αίτημα του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών προς το υπουργείο Εσωτερικών πριν από περίπου ενάμιση χρόνο για ένα αρχείο της Επιτροπής Μετονομασίας Τοπωνυμιών ήταν η αφορμή για την αναζήτηση του συνόλου του ιστορικού αρχείου του υπουργείου.

Ο εντοπισμός των ιστορικών αρχείων, ανά Διεύθυνση του υπουργείου, κάθε άλλο παρά εύκολη υπόθεση ήταν. Αρκεί κανείς να αναλογιστεί πως για να προσεγγιστούν σημαντικά αρχεία που βρίσκονταν σε αποθήκες του υπουργείου στον Αλιμο, έπρεπε πρώτα να απομακρυνθούν σωροί άχρηστων αντικειμένων που γέμισαν τελικά τρεις νταλίκες!

Η ΣΗΜΑΣΙΑ. Μάλιστα, και ο ίδιος ο υπουργός Εσωτερικών Αλέξης Χαρίτσης, στο πλαίσιο του συνεδρίου «Οι αρχειακές συλλογές του υπουργείου Εσωτερικών και η σημασία τους», επεσήμανε πως η σημασία του αρχείου του υπουργείου δεν αφορά μόνο το περιεχόμενό του, αλλά και τη χρονική συγκυρία κατά την οποία βλέπει το φως της δημοσιότητας. Και γι’ αυτό, όπως χαρακτηριστικά σημείωσε, θα πρέπει να αναστοχαστούμε τη σχέση μας με τη νεότερη και σύγχρονη ελληνική ιστορία.

Εκτός από το αρχείο μετακλητών νομαρχών αλλά και το αρχείο με την πρακτική των αφαιρέσεων ιθαγένειας – αφορά την αφαίρεση της ιθαγένειας των «αντεθνικώς δρώντων» κομμουνιστών – στο ιστορικό αρχείο του υπουργείου περιλαμβάνεται και το λεγόμενο αρχείο του Παττακού. Μέσα από αυτό διαφαίνεται ο τρόπος με τον οποίο το δικτατορικό καθεστώς «φακέλωνε» τους αιρετούς της Αυτοδιοίκησης. Κι αυτό γιατί την άνοιξη του 1967 ο Παττακός, ως υπουργός Εσωτερικών της δικτατορικής κυβέρνησης, ζήτησε από τους νομάρχες καθώς και από τους κατά τόπους διοικητές της Χωροφυλακής και του Στρατού αναλυτικά στοιχεία για τα φρονήματα και την πολιτική δράση των δημάρχων, των κοινοταρχών, αλλά και των δημοτικών και κοινοτικών συμβούλων σε όλη την επικράτεια. Οι απαντήσεις, δε, που στάλθηκαν συγκεντρώθηκαν σε ένα ενιαίο αρχείο που αποτελεί τεκμήριο για τη μεθοδολογία παρακολούθησης, καταγραφής και ανάλυσης των πολιτικών φρονημάτων και της πολιτικής δράσης των πολιτών από τους μηχανισμούς του μετεμφυλιακού κράτους.

Ανάμεσα στις επιστολές που εντόπισε η ομάδα που ασχολήθηκε με το ιστορικό αρχείο του υπουργείου ήταν κι αυτή με αποδέκτη τον υπουργό Εσωτερικών της χούντας, με την οποία ο εθνικόφρων αποστολέας, αφού εκθειάζει την «Εθνοσωτήριον επέμβασιν του Στρατού», ζητεί την αντικατάσταση του δημάρχου Ηγουμενίτσας, τον οποίο συμπεριλαμβάνει στα «υπολείμματα της φαυλοκρατίας».

Υπήρχαν, ωστόσο, κι εκείνες οι καταδοτικές επιστολές με τις οποίες οι αποστολείς ζητούσαν από το δικτατορικό καθεστώς όχι μόνο να αντικαταστήσει τον δήμαρχο ή τον πρόεδρο της εκάστοτε κοινότητας, αλλά παρακαλούσαν τον Παττακό να αναθέσει σε εκείνους τα καθήκοντα των αιρετών που παύονται. Δεν ήταν λίγοι κι εκείνοι οι οποίοι έστελναν επιστολές προς τον υπουργό Εσωτερικών της χούντας, με τις οποίες τον ενημέρωναν πως «επληγώθει βαρύτατα ο πατριωτισμός και το γόητρο που δεν επροτάθειν για το αξίωμα του Κοινοτάρχου».

ΕΠΙΣΤΟΛΕΣ. Στο αρχείο του Παττακού περιλαμβάνονται, όμως, και επιστολές από αιρετούς οι οποίοι παύθηκαν, παρ’ όλα αυτά παρακαλούν για ανάκληση καθώς το καθεστώς είχε εσφαλμένες πληροφορίες. Χαρακτηριστική περίπτωση ενός από τους παυθέντες προέδρους κοινοτήτων στον Νομό Θεσπρωτίας, ο οποίος εκφράζει την υποψία ότι η αντικατάστασή του οφείλεται «…σε κάποια, προφανώς, εσφαλμένη πληροφορία, ίσως σκοτεινού πληροφοριοδότη…». Προκειμένου, δε, να ακυρώσει τις κατηγορίες εναντίον του απαριθμεί τις πατριωτικές περγαμηνές του ιδίου και των μελών της οικογένειάς του, τονίζοντας ότι από το 1943 ήταν στις τάξεις του ΕΔΕΣ και πως δεν «ανεμήχθην ουδέποτε, ούτε ακολούθησε ποτέ εις τα τμήματα του προδοτικού ΕΛΑΣ που εθεωρούσα από τότε προδοτικά και αντεθνικά, διότι σφάζανε, καίγανε και ρημάζανε…».