Πολίτες του κόσμου

«Πατριωτισμός είναι όταν βάζεις πάνω απ’ όλα την αγάπη για τη χώρα σου. Εθνικισμός είναι όταν βάζεις πάνω απ’ όλα το μίσος για τις άλλες». Η θρυλική ρήση του Σαρλ ντε Γκολ δεν χάνει τίποτε από το νόημά της εάν αντικαταστήσουμε τον πατριωτισμό με τη θρησκευτική ευλάβεια και τον εθνικισμό με τον θρησκευτικό φονταμενταλισμό. Πίσω και από τις δύο περιπτώσεις κρύβεται η ίδια πάθηση: η δυσανεξία. Το μήνυμα που ήρθε αυτές τις μέρες από τη Νέα Ζηλανδία, όπως και η απάντηση στο μήνυμα από την Ολλανδία, εμπεριείχε, θα έλεγε κανείς, μια πανομοιότυπη «ταξιδιωτική οδηγία», με τη διαφορά να εντοπίζεται μονάχα στους παραλήπτες: «Καθίστε εκεί που κάθεστε. Μην το κουνάτε ρούπι. Μακριά από τον τόπο σας -αυτόν που θεωρείτε εσείς ως “τόπο σας” ή αυτόν που θεωρούν ως “τόπο σας” οι άλλοι για πάρτη σας – είστε ανεπιθύμητοι». Το παλιό καλό αντιρατσιστικό σύνθημα που είχα δει στη Στουτγάρδη το 1990, όταν ήταν της μόδας οι πυρπολήσεις ξενώνων μεταναστών – «Μην ξεχνάς πως και εσύ είσαι ξένος παντού εκτός από εδώ» – μπορεί τώρα να συμπληρωθεί με μια ζοφερή προειδοποίηση: «Μετά την απομάκρυνση από την πατρίδα σου, ουδέν λάθος αναγνωρίζεται».

Ηταν πάντα έτσι; Θα ήταν ασυγχώρητα αφελές να ισχυριστούμε ότι η δυσανεξία είναι ίδιον της δικής μας εποχής, τη στιγμή που ο προηγούμενος αιώνας, ο εικοστός, κερδίζει άνετα το τρόπαιο των πιο αιματηρών θρησκευτικών διωγμών και των εθνοκαθάρσεων. Κινδυνεύει άραγε να το χάσει από τον εικοστό πρώτο; Καθώς διανύουμε μόλις τη δέκατη ένατη χρονιά του, είναι μάλλον νωρίς για να το πιστοποιήσουμε – ούτε όμως και για να το αποκλείσουμε. Ας το πάρουμε λοιπόν ανάποδα. Ας δεχτούμε πως, μολονότι η δυσανεξία πιθανόν να χαρακτηρίζει το ανθρώπινο είδος από τότε που στάθηκε όρθιο, τόσο στο κοντινό όσο και στο απώτερο παρελθόν, είτε από πλεόνασμα θάρρους είτε από άγνοια κινδύνου, ήταν περισσότεροι οι άνθρωποι που αψηφούσαν τη δυσανεξία και θεωρούσαν έμπρακτα τους εαυτούς τους ως «πολίτες του κόσμου». Ναι. Κάποτε ήταν του συρμού ο κοσμοπολιτισμός – και όχι μόνο, όπως λανθασμένα εικάζουμε, ανάμεσα στους εύπορους ή στους τυχοδιώκτες. Κοσμοπολίτες ήταν και απλοί, καθημερινοί άνθρωποι, όχι ιδιαίτερα εκκεντρικοί, ούτε ιδιαίτερα πλούσιοι. Οπως οι Ντάρελ.

Ο βρετανός ιστορικός και βιογράφος Μάικλ Χάαγκ έχει ασχοληθεί κατά κόρον τόσο με τον κοσμοπολιτισμό όσο και με τους Ντάρελ. Στους έλληνες αναγνώστες συστήθηκε με την «Αλεξάνδρεια – Η πόλη της μνήμης» (Ωκεανίδα, 2005)· εστιάζει σε μια κρίσιμη τριακονταετία (1915-1945) και, με επίκεντρο την ομώνυμη πολιτεία, ρίχνει μια διεισδυτική ματιά στην ακμή και στην παρακμή του κοσμοπολιτισμού. Εδώ συναντάμε και τον Λόρενς Ντάρελ (1912-1990), το κορυφαίο μέλος της οικογενείας των Ντάρελ, δημιουργό κατόπιν του κλασικού πλέον «Αλεξανδρινού Κουαρτέτου». Ο Ντάρελ φθάνει στην Αλεξάνδρεια το 1941 και σέρνει στο κατόπι του τις συνέπειες από τις αναρίθμητες γυναικοδουλειές του, καθώς και μια ανήλικη κόρη. Η σχέση του με τον ευρύτερο ελλαδικό χώρο θα είναι διαχρονική και όχι πάντοτε ανέφελη· κατά το διπλωματικό πέρασμά του από την Κύπρο (1953-1956) θα πέσει πάνω στην εξέγερση της ΕΟΚΑ και δεν θα διστάσει να θυσιάσει τον διαχυτικό φιλελληνισμό του και τη στενή φιλία του με έλληνες διπλωμάτες, όπως ο Γιώργος Σεφεριάδης (Σεφέρης), στον βωμό της βρετανικής αποικιακής πολιτικής. Στη δική του εμπαθή ανάπλαση του κυπριακού απελευθερωτικού αγώνα, τα «Πικρολέμονα», θα απαντήσει ο δικός μας Ρόδης Ρούφος (1924-1972) με τη «Χάλκινη εποχή». Δυο δεκαετίες αργότερα, ωστόσο, ο Ντάρελ θα υπογράψει τα «Ελληνικά νησιά» (Μεταίχμιο, 2007), έναν ύμνο στο ελληνικό αρχιπέλαγος, πλημμυρισμένο από αυτό που ο Σεφέρης παλαιότερα – όταν ήταν ακόμη φίλοι – είχε προσδιορίσει ως «μυστικισμό χαράς».

Στο τελευταίο του πόνημα – «Οι Ντάρρελ της Κέρκυρας» (Πατάκης, 2019) – ο Μάικλ Χάαγκ εστιάζει στην οικογένεια των Ντάρελ κατά τη μεσοπολεμική περίοδο. Με την επώδυνη απουσία του πατέρα στην καμπούρα τους (ο Λόρενς Σάμιουελ Ντάρελ, προικισμένος πολιτικός μηχανικός, πέθανε από εγκεφαλική αιμορραγία το 1928, σε ηλικία μόλις 44 χρονών), η μητέρα Λουίζα και τα τέσσερα παιδιά της – ο Λόρενς, ο Λέζλι, η Μάργκαρετ και ο Τζέραλντ – έρχονται το 1935 να εγκατασταθούν στην Κέρκυρα. Γεννημένοι άπαντες στις Βρετανικές Ινδίες και δυσανεκτικοί στο βαρύ αγγλικό κλίμα, πιστεύουν ότι θα βρουν στην Κέρκυρα μια ήπια oriental εκδοχή της Εδέμ. «Στην Κέρκυρα», θυμόταν αργότερα ο Τζέραλντ, ο ατίθασος βενιαμίν της οικογένειας, αυτοσχέδιος «φυσιοδίφης», που έγραψε και το αμίμητο αφήγημα «Η οικογένειά μου και τα άλλα ζώα» (Καλειδοσκόπιο, 2015), «το φως ήταν τόσο έντονο, τόσο λαμπερό, που αναδείκνυε και την παραμικρή λεπτομέρεια των τοπίων, των δέντρων, των πλασμάτων, της θάλασσας και των βράχων. Αυτό το εκτυφλωτικό φως, φυσικά, δεν τόνιζε μόνο όλα τα χρώματα, αλλά συνάμα τις μυρωδιές και τα αρώματα των λουλουδιών και των δένδρων, την οσμή της θάλασσας και την οσμή του ίδιου του εδάφους που διαμόρφωνε το νησί. Ηταν σαν να μας επέτρεπαν να επιστρέψουμε στον Παράδεισο. Η άφιξή μας στην Κέρκυρα ήταν σαν να γεννιόμασταν για πρώτη φορά».

Φυσικά, αυτός ο «Παράδεισος» δεν θα διαρκέσει εις το διηνεκές· τις πρώτες ειδυλλιακές εντυπώσεις θα διαδεχτούν οι αντιξοότητες. Ανάχωμα στις αντιξοότητες θα σταθούν και οι φίλοι των Ντάρελ, από τον Σπύρο τον Αμερικάνο (έναν πολυμήχανο έλληνα ταξιτζή που κέρδισε το παρατσούκλι του κατά τη οκταετή παραμονή του στο Σικάγο) έως τον αυθεντικό γιάνκη συγγραφέα Χένρι Μίλερ, ισόβιο εραστή του πλάνητα βίου, που θα εμπνευστεί από την ίδια περίοδο το καλύτερο βιβλίο του, τον «Κολοσσό του Μαρουσιού». Ωστόσο, δεν μπορεί παρά να ζηλέψει κανείς τον θαυμαστό τρόπο με τον οποίο μια ολόκληρη οικογένεια δέχεται τα χτυπήματα της μοίρας – με πρώτη και καλύτερη τη χαλκέντερη μητέρα Λουίζα. «Ηταν ο ζεστός της χαρακτήρας», λέει ο οικογενειακός φίλος, βιβλιοπώλης Αλαν Τόμας, «η ανεκτικότητά της, εύθυμη και τρυφερή, που αποτελούσε τον συνδετικό κρίκο μεταξύ τους», για να συμπληρώσει ο Τζέραλντ: «Η μητέρα μας μάς επέτρεπε να είμαστε ο εαυτός μας». Δεν μπορεί να μη νιώσει δέος για τη στωικότητα με την οποία διαχειρίζονται το πένθος τους για την πατρική απώλεια: με φυγή προς τα εμπρός, με άνοιγμα προς τον κόσμο. Δεν μπορεί και να μη μελαγχολήσει συγκρίνοντας το σθένος και το ευφρόσυνο χάος των Ντάρελ με τις σύγχρονες υλακές απομονωτισμού και ξενοφοβίας. Ναι. Δεν μπορεί να μη νοσταλγήσει εκείνη τη «χαμένη ευκαιρία» για έναν κόσμο ολότελα διαφορετικό από τον κοντόθωρο και στενόκαρδο σημερινό. Να νοσταλγήσει και να θυμώσει.