Ελλάδα και Ιταλία στο σταυροδρόμι της Ανεξαρτησίας

Η γεωγραφική γειτνίαση μεταξύ των ιταλικών κρατιδίων και του ελληνικού χώρου είχε σαν αποτέλεσμα τη συνεχή μετακίνηση ανθρώπων και αγαθών και τις πλούσιες ελληνο-ιταλικές συναντήσεις στο πεδίο της παιδείας και του πολιτισμού, από τους αρχαίους έως τους νεώτερους χρόνους. Από τις αρχές του 19ου αιώνα ξεχώριζαν τα νέα αστικά στρώματα στρατιωτικών, γιατρών, δασκάλων, εμπόρων τόσο στον ιταλικό χώρο, όσο και στον υπό οθωμανική κατοχή ελληνικό χώρο και κύρια στην ελληνική διασπορά, κοινωνικά στρώματα που υποστήριξαν τον αγώνα της εθνικής ανεξαρτησίας και της δημιουργίας εθνικού κράτους.

Oι περισσότεροι ιστοριογραφικοί παραλληλισμοί που έχουν καταγραφεί μεταξύ της Eλλάδας και της Iταλίας κατά τον 19ο αιώνα στηρίζονται στο ιδεολόγημα της ιστορικής αποστολής των δύο λαών. Παρόλο τον παράλληλο περίπου χρονικά αγώνα για την εθνική και κρατική ολοκλήρωση των δύο χωρών η πολιτική επικοινωνία μεταξύ τους παρέμεινε σε ένα αμοιβαδικό στάδιο. Θεωρητικοί της ιταλικής παλιγγενεσίας (Risorgimento), όπως o Τσέζαρε Μπάλμπο, o Κάρλο Πιζακάνε, ο Τζιουζέπε Ματσίνι αστόχησαν να συμπεριλάβουν στον πολιτικό λόγο τους το αίτημα της ελληνικής παλιγγενεσίας. Ενώ, ο ιταλικός πολιτικός λόγος συνομίλησε με την ευρωπαϊκή πολιτική σκέψη, ο ελληνικός πολιτικός λόγος εγκλωβίστηκε στη δύναμη του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού αξιοποιώντας ως κύρια όπλα την ελληνική γλώσσα και την ορθόδοξη εκκλησία. Πέρα από την κοινή αναφορά και σύγκλιση στις γενικές αξίες της ελευθερίας, στην αρχή των εθνοτήτων και στην ιστορική αποστολή των δύο λαών, θα μπορούσαμε να μιλήσουμε για μια ημιτελή πολιτική συνάντηση μεταξύ των δύο χωρών κατά τον 19ο αιώνα. H συνάντηση έγινε συχνά μέσω ενός τρίτου μεσολαβητή, των ιδεών της Γαλλικής Επανάστασης. Ενας έστω σχηματικός διαχωρισμός βοηθά στην κατανόηση των περίπλοκων ιστοριογραφικών αναζητήσεων, από τη μια μεριά το στρατιωτικό πεδίο δράσης στο οποίο εντάσσεται η υπόθεση του εθελοντισμού των ιταλών φιλελλήνων, των συμμετεχόντων σε ιταλικές εξεγέρσεις και στη συνέχεια πολιτικών προσφύγων στον χώρο της Μεσογείου και από την άλλη το πολιτικο-ιδεολογικό επίπεδο.

Από τους πρωταγωνιστές της παγκόσμιας πολιτικής σκέψης του 19ου αιώνα είναι ο Ιταλός Τζιουζέπε Ματζίνι, ο οποίος συγκρότησε ένα ευρύ πολιτικό πρόγραμμα για την εδραίωση της δημοκρατίας και της εθνικής ανεξαρτησίας στην Ιταλία ενταγμένης σε μια δημοκρατική και ηθικά δίκαιη Ευρώπη και διατύπωσε ένα γενικό πολιτικό και ηθικό λόγο ενάντια στην κοινωνική καταπίεση και την αδικία. Ο Ματζίνι ήταν μια από τις εμβληματικές μορφές του αγώνα της ιταλικής παλιγγενεσίας που επηρέασε βαθύτατα την πολιτική ζωή στην Ιταλία, αλλά και στην Ευρώπη, στην Αμερική και στην Ασία. Εξάλλου, ο ίδιος είχε οργανώσει στη δεκαετία του 1830 την Giovine Italia, μια μυστική εταιρεία με στόχο την κρατική ολοκλήρωση της Ιταλίας σε ένα νέο δημοκρατικό ευρωπαϊκό πλαίσιο. Οι οπαδοί του ήταν πολλοί και ποικίλοι, αλλά ελάχιστοι Ελληνες. Η παρακμή και η διάλυση των μεγάλων αυτοκρατοριών, όπως η οθωμανική και η αψβουργική, είχαν φέρει στο ιστορικό προσκήνιο πληθυσμιακές ομάδες που αναζητούσαν εθνική ταυτότητα και ο ιταλός διανοητής προσπάθησε να τις εντάξει ιδεολογικά στο διεθνές πολιτικό παιχνίδι.

Το 2005 συμπληρώθηκαν 200 χρόνια από τη γέννηση του Ματζίνι και η Ιταλία μαζί με άλλες χώρες αφιέρωναν κάθε μήνα από τον Ιανουάριο 2005 – Ιούνιο 2006 συνέδρια και εκδόσεις στον Ματζίνι είτε ως μέρος της κοινής ευρωπαϊκής ιστορίας, είτε ως εθνικό διανοητή της ιταλικής ανεξαρτησίας. Με αφορμή τον επικείμενο εορτασμό της επετείου της Ελληνικής Επανάστασης το 2021 θα έχει ενδιαφέρον να αναλογιστούμε αναλογίες και διαφορές με την Ιταλία.

Oι Iταλοί ήταν από τους ευρωπαϊκούς λαούς που παρουσιάζουν το φαινόμενο του πολιτικού πρόσφυγα για μεγάλο χρονικό διάστημα στον 19ο αιώνα. Oι τόποι της πολιτικής αυτοεξορίας τους ανοίγονται κατά τη διάρκεια του αγώνα της ιταλικής παλιγγενεσίας, από την Αγγλία έως την Ελβετία, τη Μάλτα και την Αίγυπτο. Στο σύστημα της Αδριατικής, τα Iόνια νησιά και η βορειοδυτική Πελοπόννησος αποτέλεσαν καταρχήν χώρους ασφαλούς εγκατάστασης για τις ατομικές, ή ομαδικές εξόδους των ιταλών πολιτικών προσφύγων του 19ου αιώνα (1821, 1832, 1848).

Ετσι όταν οι ιταλοί πρόσφυγες έφτασαν στα λιμάνια των Ιονίων νήσων και στην Πάτρα μετά την αποτυχία των εξεγέρσεων του 1848 στην ιταλική χερσόνησο, ο χώρος υποδοχής ήταν καταρχήν φιλικός εξαιτίας του συστήματος πολιτισμικής οικειότητας που είχε δημιουργηθεί με βάση το εμπόριο, την προηγούμενη βενετική παρουσία ή και κυριαρχία, και την παιδεία. Στα μέσα του 19ου αιώνα οι οικονομικές συνθήκες εγκατάστασης και ενσωμάτωσης αυτών των προσφύγων ήταν δυσχερείς στην αγροτική οικονομία της Αχαΐας. Ευτυχώς για αυτούς ύστερα από σύντομο χρονικό διάστημα παραμονής, πολλοί από τους ιταλούς πρόσφυγες ανακάλυψαν ότι κανείς δεν τους καταδίωκε από τις αυστριακές και ποντιφίκιες αρχές που είχαν ανακτήσει στο μεταξύ τον έλεγχο στην ιταλική χερσόνησο το 1849, εκτός από αυτούς που συμμετείχαν στις ολιγομελείς  επαναστατικές διοικητικές αρχές. Η έξοδος όμως από τη χώρα τους προσέφερε νέους ορίζοντες πολιτικών και οικονομικών προσδοκιών.

Ο Ιννοκέντιος Ρωμανιώλης (Ανκόνα 1805 – Αίγιο 1874) ανήκει στους ιταλούς πρόσφυγες ο οποίος αφού συμμετείχε σε επαναστατικές κινήσεις της πατρίδας του, το 1831 πιθανώς κατατάχτηκε στο στρατόπεδο της Βόνιτσας και κατόπιν εγκαταστάθηκε στο Αίγιο. Ενας ιταλός αστός γιατρός έγινε δήμαρχος (1854 – 1866) και διαχειρίστηκε ένα μέρος από τον αστικό εκσυγχρονισμό του Αιγίου.

Tι θα μπορούμε να μελετήσουμε σε αυτή την περίπτωση ενσωμάτωσης ενός ιταλού επαναστάτη στο ελληνικό κράτος; Τη σταθερότητα και τη σημασία του γεωγραφικού παράγοντα στο σύστημα των ανταλλαγών της Αδριατικής με τη βορειοδυτική Πελοπόννησο, την ελληνική υποδοχή ενός ξένου, η οποία στηρίχτηκε σε αλληλεπιδράσεις, πάνω σε ένα σύστημα γεωγραφικής και πολιτισμικής οικειότητας. Η παρουσία και η δράση ξένων, όπως ο Ρωμανιώλης, στον αγώνα για την ελληνική εθνική ανεξαρτησία μάς επιτρέπει να διερευνήσουμε το πολιτικό και κοινωνικό κλίμα της εποχής μέσα στο οποίο εξελίχτηκαν ο φιλελευθερισμός και ο ρομαντισμός, βασικά κλειδιά για την κατανόηση του φιλελληνισμού, του εθελοντισμού, της στρατιωτικής και πολιτικής εμπειρίας των αναπτυσσόμενων αστικών στρωμάτων.

Η Μαρία Χριστίνα Χατζηιωάννου είναι διευθύντρια Ινστιτούτου Ιστορικών Ερευνών/ΕΙΕ