Ο Ερντογάν και ο πόλεμος της λαϊκής

Πριν από λίγες ημέρες, σε προεκλογική συγκέντρωση για τις δημοτικές και περιφερειακές εκλογές που θα διεξαχθούν στις 31 Μαρτίου στην Τουρκία, ο πρόεδρος Ερντογάν συναντήθηκε με μια ομάδα δυσαρεστημένων απολυμένων δημοσίων υπαλλήλων. «Μην περιμένετε τίποτα από εμάς», τους φώναξε εμφανώς εκνευρισμένος. «Δεν είμαι συνηθισμένος πολιτικός, γι’ αυτό μην με προκαλείτε». Αλλοι παριστάμενοι χειροκρότησαν και οι διαμαρτυρόμενοι απομακρύνθηκαν. Αυτή η σκηνή αποκαλύπτει τα νέα αδύναμα σημεία του τούρκου προέδρου καθώς οι πολίτες αισθάνονται έντονα πια τα σημάδια της ύφεσης στην οποία μπαίνει η χώρα, έπειτα από 17 χρόνια παραμονής του Ερντογάν στην εξουσία.

Η επενδυτική εμπιστοσύνη μειώνεται, η πιστωτική κρίση κάνει την εμφάνισή της. Οι πτωχεύσεις πολλαπλασιάζονται, η ανεργία και ο πληθωρισμός φθάνουν σε διψήφια ποσοστά. Η μεγάλη αύξηση των τιμών, ιδιαίτερα των λαχανικών, έχει γίνει εθνική εμμονή. Και μέσα σε όλα αυτά, στο τέλος του μήνα, οι ψηφοφόροι προσέρχονται στις κάλπες για να αναδείξουν τους τοπικούς άρχοντες. Το timing δεν είναι καλό για το κυβερνών κόμμα.

Οι δημοσκοπήσεις είναι αναξιόπιστες στην Τουρκία – και όχι μόνο εκεί. Ομως αν πιστέψει κάποιος τα στελέχη της αντιπολίτευσης, οι δημοσκοπήσεις που κυκλοφορούν αυτόν τον καιρό στα πολιτικά γραφεία της Τουρκίας για τις τοπικές εκλογές της 31ης Μαρτίου έχουν προκαλέσει ανησυχίες στο κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης του Ερντογάν, που θεωρείται de facto δημοψήφισμα για τη δημοφιλία του ανθρώπου που κυριαρχεί στην πολιτική σκηνή της χώρας τα τελευταία χρόνια.

Μέσα σε αυτό το κλίμα ένα όνομα ακούγεται όλο και πιο συχνά. Ενα οικείο και για εμάς όνομα: εκείνο του πρώην πρωθυπουργού Αχμέτ Νταβούτογλου. Και μαζί με αυτό πληροφορίες ότι θα ηγηθεί μιας νέας κεντρο-δεξιάς συμμαχίας στην οποία θα κατευθυνθούν οι δυσαρεστημένοι του κυβερνώντος κόμματος ΑΚΡ – θρήσκοι συντηρητικοί, φιλελεύθεροι και διαφωνούντες του ΑΚΡ. Οι φήμες θέλουν και κάποιους άλλους πρώην συμμάχους του Ερντογάν να σκέφτονται τη δημιουργία κόμματος: ο πρώην πρόεδρος Αμπντουλάχ Γκιουλ και δυο πρώην υπουργοί Οικονομικών, ο Αλί Μπαμπατζάν και ο Μεχμέτ Σεμτσέκ. Οχι για αυτές τις εκλογές, αλλά ίσως για τις επόμενες βουλευτικές. Ασυνήθιστα μεγάλη πολιτική κινητικότητα.

Η μάχη για ρεβίθια και ρύζι

Οι τοπικές εκλογές συνήθως δεν προελκύουν το ίδιο ενδιαφέρον με τις βουλευτικές. Ομως το κυβερνών κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (ΑΚΡ) έχει χαρακτηρίσει τις τοπικές εκλογές της 31ης Μαρτίου ως εκείνες που θα αποφασίσουν το μέλλον και την ευημερία της Τουρκίας. Η χειροτέρευση των οικονομικών συνθηκών, συμπεριλαμβανομένης της πτώσης της λίρας και του πληθωρισμού, έχουν δημιουργήσει εντάσεις στη χώρα. Οι τιμές κάποιων τροφίμων έχουν αυξηθεί άνω του 300-400%, αναγκάζοντας την κυβέρνηση του προέδρου Ερντογάν να δώσει εντολή στις δημόσιες λαϊκές αγορές στην Αγκυρα και την Κωνσταντινούπολη να πωλούν τα προϊόντα κατευθείαν στους καταναλωτές. Η κυβέρνηση ξεκίνησε να πουλάει λαχανικά χωρίς μεσάζοντες, παίρνοντάς τα απευθείας από τους αγρότες στις 11 Φεβρουαρίου, στοχεύοντας με αυτό τον τρόπο να κατεβάσει τις τιμές. Μόνο την πρώτη εβδομάδα που ελήφθη το μέτρο, πωλήθηκαν στην Κωνσταντινούπολη περισσότεροι από 2.500 τόνοι λαχανικών, σύμφωνα με το τουρκικό πρακτορείο ειδήσεων Anadolu.

Μεγάλες ουρές πολιτών που αγοράζουν τρόφιμα σε χαμηλότερες τιμές θυμίζουν σκηνές από τα τέλη της δεκαετίας του 1970, όταν οι Τούρκοι περίμεναν ώρες στις ουρές για να αγοράσουν βούτυρο, ζάχαρη και λάδι. Σταδιακά εκτός από τα λαχανικά στον κατάλογο με τα τρόφιμα που πρέπει να πωλούνται φθηνότερα μπήκαν και το ρύζι, τα ρεβίθια και οι φακές, καθώς η αγοραστική δύναμη των καταναλωτών έχει πληγεί από τις ολοένα και υψηλότερες τιμές στα σούπερμαρκετ. Το όριο αγοράς για τις φακές και τα ρεβίθια είναι τα 2 κιλά και για το ρύζι τα 5 κιλά ανά άτομο. Ο πρόεδρος Ερντογάν ανακοίνωσε ότι η κυβέρνηση θα διευρύνει τον κατάλογο με τα προσφερόμενα προϊόντα, προσθέτοντας για παράδειγμα, είδη καθαρισμού. Η πρωτοβουλία θα διαρκέσει σίγουρα έως τις εκλογές και ίσως και μετά.

Ανεργία και πληθωρισμός

Η οικονομική κατάσταση και ιδιαίτερα ο πληθωρισμός αποτελεί ένα από τα κεντρικά ζητήματα της προεκλογικής εκστρατείας. Ο πληθωρισμός στις τιμές των τροφίμων έφθασε τον Ιανουάριο στο 31%, ο υψηλότερος από το 2004, σύμφωνα με την τουρκική στατιστική υπηρεσία. Βουλευτής της αντιπολίτευσης υπολόγισε ότι η κυβέρνηση τις πρώτες εβδομάδες εφαρμογής του μέτρου (δηλαδή πριν προστεθούν και άλλα προϊόντα) έχανε περίπου 200.000 λίρες (38.000 δολάρια) την ημέρα πουλώντας προϊόντα με χαμηλότερη τιμή. Οπως και να ‘χει αυτή η πρωτοβουλία αντικατοπτρίζει τους φόβους της κυβέρνησης για τις πολιτικές επιπτώσεις που μπορεί να έχει στις κάλπες.

Η ευάλωτη κατάσταση της τουρκικής οικονομίας είναι εκείνο που ανησυχεί περισσότερο απ’ όλα το ΑΚΡ. Η αύξηση της ανεργίας έρχεται σε αντίθεση με τα κυβερνητικά μηνύματα ότι ένα νέο πρόγραμμα οικονομικής επανεξισορρόπησης φέρνει αποτελέσματα. Τον τελευταίο μήνα, άλλοι 211.000 πολίτες έχασαν τις δουλειές τους, σύμφωνα με την εφημερίδα Sozcu της αντιπολίτευσης. Η τιμή των τροφίμων τον τελευταίο χρόνο αυξήθηκε άνω του 60%. Η αύξηση του κόστους ζωής και τα υψηλά επίπεδα επιχειρηματικού χρέους συμβάλλουν στην οικονομική αστάθεια της χώρας. Ως αποτέλεσμα, υπάρχουν λιγότερες θέσεις εργασίας σε προσφορά στις οικοδομές, τα ορυχεία και την γεωργία – όλοι τομείς που είναι κρίσιμη στην περιοχή της Ανατολίας, το προπύργιο του ΑΚΡ.

Ολα αυτά έχουν αμαυρώσει την εικόνα που θέλει να προβάλλει ο πρόεδρος Ερντογάν και το κόμμα του. Το ΑΚΡ διακηρύσσει πάντα ότι είναι το κόμμα της ικανής διακυβέρνησης. Το ερώτημα παραμένει εάν οι τιμές των τροφίμων μπορούν να ελεγχθούν ή ακόμα και να μειωθούν μόνιμα, ώστε η αντίδραση του κόσμου να μη μεταφραστεί στις κάλπες σε ψήφους για την αντιπολίτευση. Η οποία πιστεύει πως χτυπά με αξιώσεις μεγάλους δήμους όπως αυτοί της Αγκυρας και της Κωνσταντινούπολης.

Τα 180 δισ. και το ΔΝΤ

Οι μακροοικονομικοί δείκτες της Τουρκίας είναι η δεύτερη σημαντική εξέλιξη που πρέπει να παρακολουθεί κάποιος. Η υποτίμηση της λίρας έχει βάλει ένα τεράστιο βάρος στις επιχειρήσεις του ιδιωτικού τομέα, οι περισσότερες από τις οποίες εξαρτώνται από τις εισαγωγές. Εως τον Ιούλιο του 2019, η Αγκυρα πρέπει να πληρώσει 180 δισ. δολάρια για την εξυπηρέτηση του χρέους της – ποσό που ισούται με το 1/4 ολόκληρης της οικονομικής παραγωγής της χώρας. Αυτό έχει οδηγήσει αριθμό-ρεκόρ τουρκικών επιχειρήσεων να ζητήσουν στα δικαστήρια προστασία αφερεγγυότητας. Επίσης απαιτεί από την κυβέρνηση να πάρει άνευ προηγουμένου μέτρα για να εξασφαλίσει τη ρευστότητα και να διαβεβαιώσει τους επενδυτές ότι η Τουρκία μπορεί να πληρώνει τα χρέη της. Η άποψη που επικρατεί τόσο στις ΗΠΑ όσο και στην Ευρώπη είναι πως αυτοί οι στόχοι δεν μπορούν να επιτευχθούν χωρίς άμεση διεθνή παρέμβαση.

Αν και ο Ερντογάν επανειλημμένα σε συγκεντρώσεις διακηρύσσει ότι δεν πρόκειται να ζητήσει άλλη μια διάσωση από το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, ο τόνος του, πιστεύουν οι αναλυτές, μάλλον θα αλλάξει μετά τις εκλογές στο τέλος του μήνα, όταν η Τουρία πιθανώς να χρειασθεί να φθάσει σε συμφωνία για περίπου 150 δισ. δολάρια. Εάν συμβεί κάτι τέτοιο, το ΔΝΤ θα δανείσει στην Τουρκία ποσό σχεδόν διπλάσιο από αυτά που έδωσε στην Αργεντινή. Υπάρχει κι άλλο ένα μεγάλο θέμα: οι όροι δανεισμού. Εάν ζητηθεί από το ΔΝΤ να διασώσει την Τουρκία, ποια θα είναι τα μέτρα για την λογοδοσία της κυβέρνησης, τη διαφάνεια, τη μάχη εναντίον της διαφθοράς και τη λιτότητα που θα απαιτήσει ως αντάλλαγμα; Είναι πολύ δύσκολο να φανταστεί κάποιος τον Ερντογάν να ικανοποιεί οποιονδήποτε από αυτούς τους όρους.