Ο ορθός και ο σοφιστικός λόγος

Οι αναγνώστες του «Βιβλιοδρομίου» θα θυμούνται ότι, στην κριτική μου για το βιβλίο της Μαρίας Χατζηαποστόλου Οταν ο Νίκος Καζαντζάκης συνάντησε τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη (2017, Εκδόσεις Αρμός), επισήμανα τον αυταπόδεικτα εσφαλμένο ισχυρισμό της ότι οι καζαντζακικοί ήρωες Μανολιός, καπετάν Μιχάλης και Φραγκίσκος «θυσιάζονται οικειοθελώς και εκουσίως κατά την ημέρα του Πάσχα, σαν τον Αμνό που θυσιάστηκε για τον κόσμο». Υπενθύμισα τότε ότι «τον Μανολιό τον σταυρώνουν παραμονή Χριστουγέννων, ο Καπετάν Μιχάλης σκοτώνεται την περίοδο των Χριστουγέννων (γύρω του μάλιστα χιονίζει), και ο Φραγκίσκος πεθαίνει Οκτώβριο μήνα».

Αυτή η τερατώδης ανακρίβεια – εμβληματικό δείγμα του πνεύματος και του γράμματος του βιβλίου – δεν δικαιολογείται, δεν συγκαλύπτεται με σοφίσματα επινοημένα εκ των υστέρων και δεν αντιμετωπίζεται με ειρωνείες κατά του αγγελιαφόρου, όπως δυστυχώς έπραξε η Μ. Χ. στην απάντησή της: «Προς αυτή την κατεύθυνση είναι ενδεικτικό πως ο Μ(ιχαήλ) Π(ασχάλης) υποστηρίζει πως η μελέτη μου “παραχαράσσει” το κείμενο του Καζαντζάκη, στην προσπάθειά μου να εκφράσω πως οι ήρωες δημιουργούν το δικό τους Πάσχα μέσα από τη θυσία τους καθώς η “επιστημονική” διαφωνία του Μ.Π. – που είναι δείγμα σχολαστικής σκέψης – είναι το γεγονός ότι οι ήρωες δεν πεθαίνουν το Πάσχα, αλλά κατά τη χρονική περίοδο των Χριστουγέννων, θαρρείς και απουσιάζει ο αναγωγικός συμβολισμός από την ημέρα των Χριστουγέννων, τη μεγάλη ημέρα της Σαρκώσεως του Θεού Λόγου, που αποτέλεσε την αρχή της νίκης του θανάτου! (Βλ. Γρηγορίου Θεολόγου, Εις τον Ευαγγελισμόν της Παναγίας Θεοτόκου 3, PG 85, 432CD)».

Σύμφωνα με τον παραπάνω συλλογισμό, ο Καζαντζάκης τοποθέτησε χρονικά τον θάνατο του Μανολιού και του καπετάν Μιχάλη στην περίοδο των Χριστουγέννων, διότι είχε κατά νουν το «αναγωγικό» νόημα που αποδίδει ο Γρηγόριος ο Θεολόγος στα Χριστούγεννα· ανέμενε από τους αναγνώστες του να έχουν διαβάσει τον Γρηγόριο τον Θεολόγο και να συμπεράνουν ότι οι θάνατοι συνέβησαν το Πάσχα· και, εικάζω, προσδοκούσε ότι θα αναζητήσουν σε πατερικά κείμενα το «αναγωγικό» νόημα του Οκτωβρίου, οπότε πεθαίνει ο Φραγκίσκος. Πρόκειται για φαιδρές σοφιστείες, που παραχαράσσουν το κείμενο των μυθιστορημάτων του Καζαντζάκη. Και το κορυφαίο ερώτημα είναι το εξής: γιατί άραγε έπρεπε οι τρεις ήρωες «να δημιουργήσουν το δικό τους Πάσχα»; Η απάντηση βρίσκεται στο γεγονός ότι η Μ. Χ. προσεγγίζει τον Καζαντζάκη με προκατασκευασμένες ερμηνείες. Χρησιμοποιεί την ορθόδοξη θεολογία εντελώς καταχρηστικά, ως έναν προκρούστειο μηχανισμό που διαστέλλει ή περικόπτει το έργο του – ερήμην του κειμένου και των πραγματολογικών και ερμηνευτικών συμφραζομένων του, ερήμην κυρίαρχων κοσμοθεωριών και δυτικών θρησκευτικών επιδράσεων – με στόχο αυτό που στη Λογική αποκαλείται «λήψη του ζητουμένου» («petitio principii»). Ανάμεσα στον λόγο που εκφέρει η Μ. Χ. για το έργο του Καζαντζάκη και τον λόγο της για την ορθοδοξία έχει συντελεστεί πλήρης σύντηξη· τέτοια που, αν κάποιος φιλόμουσος ιερεύς λάμβανε υπόψιν του τις ερμηνείες της, θα έσπευδε να προσθέσει στις ευαγγελικές και αποστολικές περικοπές που περιλαμβάνει το κυριακάτικο κήρυγμά του και περικοπές από τον Καζαντζάκη.

Από την πολεμική της ελλαδικής Εκκλησίας κατά του Καζαντζάκη καταλήξαμε λοιπόν στο άκρως αντίθετο, δηλαδή στην αυθαίρετη και επιπόλαιη οικειοποίηση του έργου του για λογαριασμό της ορθοδοξίας. Τα ίδια και απαράλλαχτα ισχύουν και για το πρώτο βιβλίο της συγγραφέως με τίτλο Το πρόσωπο του Χριστού στον Νίκο Καζαντζάκη (2013, Εκδόσεις Αρμός)· και συνεπώς ο ισχυρισμός ότι απέφυγα «συνειδητά» να το λάβω υπόψιν στην κριτική μου, δεν είναι μόνον αστείος αλλά και παραπλανητικός (όπως παραπλανητικό είναι ολόκληρο το απαντητικό σημείωμά της). Τα δύο βιβλία της απέχουν έτη φωτός π. χ. από τη νηφάλια ανάλυση του Peter Bien που τιτλοφορείται «Η μακρά μαθητεία του Καζαντζάκη στον χριστιανισμό» και περιλαμβάνεται στον B΄ τόμο της Πολιτικής του Πνεύματος (Ηράκλειο 2007, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης). Ο Bien είναι ο σημαντικότερος εν ζωή μελετητής του Καζαντζάκη και υπενθυμίζω ότι ούτε αυτός είναι θεολόγος (μια από τις μομφές που μου απευθύνει στην απάντησή της η νεαρή διδάκτωρ), αφού σπούδασε μουσική, αγγλική φιλολογία και συγκριτική φιλολογία. Και αντίστροφα, γιατί άραγε οι Ιεράρχες της ελλαδικής Εκκλησίας ζήτησαν την απαγόρευση της κυκλοφορίας των βιβλίων του Καζαντζάκη; Μήπως και αυτοί δεν είχαν την απαιτούμενη «θεολογική κατάρτιση» για να εκτιμήσουν την πλήρη συμβατότητα της σκέψης του με την ορθόδοξη θεολογία;

Ως φαντασίωση και κατασκευή χωρίς θεμέλια επανέρχεται επίμονα στην ερμηνεία της Μ. Χ. το «σταυροαναστάσιμο» μήνυμα της ζωής και του έργου του Καζαντζάκη: ο συγγραφέας ακολουθεί τη «σταυροαναστάσιμη πορεία προς το θαύμα» και μάχεται «πάντα με ήθος ελληνικό και σταυροαναστάσιμο». Ως «σταυροαναστάσιμο» χαρακτηρίζει η συγγραφέας και το ήθος των ηρώων του, ξεχωρίζοντας ανάμεσά τους τον Αλέξη Ζορμπά και επιμένοντας στο νόημα του χορού του. Ισχυρίζεται ότι ο εν λόγω ήρωας «εκφράζει το ελεύθερο και ανυπότακτο πνεύμα των Κρητικών», ξεχνώντας βέβαια ότι ο Ζορμπάς είναι Μακεδόνας και μάλιστα στο προτελευταίο κεφάλαιο του μυθιστορήματος διδάσκει στον αφηγητή το «ζεϊμπέκικο, που χορεύανε οι κομιτατζήδες πριν από τη μάχη».

Ο συμβολισμός του χορού

Σχολιάζοντας τον χορό του Ζορμπά στο 6ο κεφάλαιο, η συγγραφέας του αποδίδει «σταυροαναστάσιμο συμβολισμό» και τον χαρακτηρίζει «προπύργιο νίκης του σαρκωμένου πνεύματος», ενώ αποκαλεί τον ίδιο «σταυρωμένο χορευτή» (276-280)· αλλά βέβαια στην καζαντζακική περιγραφή δεν υπάρχει ο παραμικρός υπαινιγμός σε τέτοιες ιδέες. Και όχι μόνον: ο συμβολισμός του χορού του Ζορμπά δηλώνεται ρητά στο κείμενο, προκειμένου για το ζεϊμπέκικο που χορεύει μετά την κατάρρευση του εναερίου (κεφ. 26), και είναι ο ακριβώς αντίθετος από αυτόν που κατασκευάζει η συγγραφέας. Εκεί ο Ζορμπάς απεικονίζεται ως «ένας γέρος αρχάγγελος αντάρτης»· ο χορός του χαρακτηρίζεται «όλο πρόκληση, πείσμα και ανταρσία» προς τον Θεό, σαν να φώναζε «Τι μπορείς να μου κάνεις, Παντοδύναμε; […] Σκότωσέ με, καρφί δεν μου καίγεται· […]»· και ο αφηγητής καμαρώνει «τη δαιμονικιάν ανταρσία του ανθρώπου, να νικήσει το βάρος και την ύλη, την προγονική κατάρα […]» και εκτιμά ότι τα περίτεχνα πατήματα του χορευτή πάνω στην άμμο χαράζουν «την εωσφορικήν ιστορία του ανθρώπου». Πειστικότερο τεκμήριο ότι και οι ερμηνείες της Μ. Χ. έχουν χτιστεί πάνω στην άμμο δεν νομίζω ότι θα μπορούσε να υπάρξει. Και να μην το λησμονήσω: η συγγραφέας ερμηνεύει επίμονα τον Αλέξη Ζορμπά από ορθόδοξη σκοπιά, ένα μυθιστόρημα όπου ο αφηγητής διαβάζει καθολική εσχατολογία και ακολουθεί τα βήματα του Δάντη, ενώ γράφει και ένα βιβλίο για τον Βούδα (Πασχάλης, Από τον Όμηρο στον Σαίξπηρ, Ηράκλειο 2015).

Στη βιβλιοκρισία μου και στην παρούσα απάντηση βασίστηκα μόνο στον ορθό λόγο, στον οποίο οφείλουν να συγκλίνουν άπαντες: αναγνώστες και μελετητές του Καζαντζάκη, φιλόλογοι, θεολόγοι και το αναγνωστικό κοινό. Ο ορθός λόγος απαιτεί εμπεριστατωμένες ερμηνείες που τεκμηριώνονται στο κείμενο και όχι να «ξαναγράφουμε» το κείμενο για να ταιριάξει στο ιδεολογικό σχήμα που έχουμε κατά νουν. Ο ορθός λόγος είναι ορκισμένος εχθρός του σοφιστικού λόγου, των λογικών τεχνασμάτων, των παραπλανητικών απαντήσεων, των θολών νοημάτων, των συλλογιστικών αλμάτων και της κενολογίας. Αλλά το εύλογο και αμείλικτο ερώτημα που ανακύπτει – για μένα τουλάχιστον – είναι πώς συμβαίνει νέοι επιστήμονες όχι μόνο να εκπονούν διατριβές που αναπτύσσουν ατεκμηρίωτες φαντασιώσεις αλλά και να επιβαρύνουν ακόμη περισσότερο τη θέση τους, καταφεύγοντας εκ των υστέρων σε σοφιστείες για να τις υπερασπιστούν και ειρωνευόμενοι, με αδιανόητη οίηση, αυτούς που τις επισημαίνουν. Κατά τη γνώμη μου, η απάντηση είναι ξεκάθαρη: συχνά οι διατριβές εκπονούνται είτε χωρίς ουσιαστική εποπτεία είτε με κακή εποπτεία. Αυτό σημαίνει ότι ορισμένοι νέοι διδάκτορες όχι μόνο δεν διδάσκονται μέθοδο και δεν αποκτούν την επίγνωση ότι διάγουν περίοδο μαθητείας αλλά αντίθετα ενθαρρύνονται, έμμεσα ή άμεσα, να ακολουθήσουν λάθος πορεία και να επιμένουν σε αυτή.

Συνήθιζα να αφηγούμαι στους φοιτητές μου την παρακάτω ιστορία: όταν πήγα στην Αγγλία για να κάνω την πρώτη ομιλία μου, νεαρός Λέκτορας τότε, ο καθηγητής που με είχε προσκαλέσει με υποχρέωσε την παραμονή να την ξαναγράψω, εξηγώντας μου ότι η θέση που υποστήριζα ήταν σωστή αλλά η διατύπωση ήταν λάθος. Τον θυμάμαι με ευγνωμοσύνη. Τι ισχύει σήμερα; Σε πρόσφατο συνέδριο υποψήφια διδάκτωρ υποστήριξε στην ανακοίνωσή της ότι η χούντα των συνταγματαρχών «απαγόρευσε στις εφημερίδες να χρησιμοποιούν μεταφορικό λόγο». Αποδείχτηκε μάταιος κόπος να πειστεί ότι ο ισχυρισμός της ήταν και ανακριβής και παράλογος.