Οι ψυχικές διαταραχές στο μικροσκόπιο

Τα προβλήματα και οι διαταραχές ψυχικής υγείας – όπως είναι η κατάθλιψη και το άγχος – δεν σκοτεινιάζουν μόνον την καθημερινότητα των ενηλίκων, αλλά και των παιδιών και των εφήβων. Η πρώιμη διάγνωση είναι ιδιαίτερη κρίσιμη στις τρυφερές αυτές ηλικίες, δίνοντας τη δυνατότητα στους μικρούς ασθενείς να έχουν ένα καλύτερο παρόν, αλλά και μέλλον. Υπό το πρίσμα αυτό, ο καθηγητής Παιδοψυχιατρικής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, Γεράσιμος Κολαΐτης, αναλύει τις πιο συχνές διαταραχές που επηρεάζουν την καθημερινότητα των παιδιών, επιμένοντας ότι οι γονείς πρέπει να αναζητούν βοήθεια αφήνοντας στην άκρη τον φόβο του στίγματος και των κοινωνικών προκαταλήψεων. Και αυτό διότι, όπως επισημαίνει ο ειδικός, «εάν οι διαταραχές αυτές αφεθούν χωρίς θεραπεία τείνουν να γίνονται σοβαρότερες με επιπτώσεις στην ψυχοκοινωνική ζωή του ατόμου, καθώς συσσωρεύεται η ματαίωση εξαιτίας της σχολικής αποτυχίας και των άσχημων σχέσεων με οικογένεια, φίλους και άλλους ανθρώπους. Επιπλέον, μπορεί να συνεχίζονται στην ενήλικη ζωή με επιπτώσεις στη διαπροσωπική, επαγγελματική και γενικότερη ζωή των ανθρώπων».

Με διαφορετικό τρόπο. «Αν και υπάρχουν διαταραχές με κοινά συμπτώματα, κάθε διαταραχή ψυχικής υγείας στην παιδική και εφηβική ηλικία εκδηλώνεται με διαφορετικό τρόπο. Είναι αξιοσημείωτο πως συχνά δύο ή και περισσότερες διαταραχές μπορεί να συνυπάρχουν στο ίδιο άτομο, φαινόμενο που οι παιδοψυχίατροι ονομάζουμε “συνοσηρότητα”», σημειώνει ο Γεράσιμος Κολαΐτης.

Τα προβλήματα αυτά που εμφανίζονται σε ποσοστό 10-20% για τις ηλικίες 0-18 ετών, ταξινομούνται, πιο συγκεκριμένα, στις ακόλουθες κύριες κατηγορίες από τον καθηγητή.
■ Διαταραχές άγχους: Είναι οι συχνότερες διαταραχές, καθώς προσβάλλουν περίπου 13% των νέων ατόμων ηλικίας 9-17 ετών. Περιλαμβάνουν το άγχος αποχωρισμού, το γενικευμένο άγχος, τη ψυχαναγκαστική-καταναγκαστική διαταραχή και τις φοβίες (κοινωνική, συγκεκριμένες π.χ. σκοταδιού, ύψους, ζώων). Εδώ εμπίπτουν παιδιά και έφηβοι με υπερβολική ανησυχία και αγωνία για διάφορα θέματα και που τα εμποδίζει να λειτουργήσουν ομαλά στη ζωή τους. Συχνά υπάρχουν και σωματικές εκδηλώσεις άγχους (π.χ. δύσπνοια, ταχυκαρδία, συχνουρία, τρόμος). Στις διαταραχές άγχους συμπεριλαμβάνονταν παλιότερα και η διαταραχή μετατραυματικού στρες (περίπου 7%), η οποία εμφανίζεται ύστερα από μια τραυματική εμπειρία του ανηλίκου όπως π.χ. κακομεταχείριση, σοβαρή αρρώστια ή και ιατρική επέμβαση, τροχαίο ατύχημα, φυσική καταστροφή κ.λπ.

■ Διαταραχές διάθεσης: Δηλαδή, κατάθλιψη ή και δυσθυμία, που επηρεάζουν έως και 8-10% των ανηλίκων. Παιδιά και έφηβοι με κατάθλιψη παρουσιάζουν καταθλιπτική διάθεση (θλίψη, στενοχώρια, εύκολα κλάματα) ή ευερεθιστότητα (εύκολα νεύρα). Επίσης, μείωση ή ακόμα και απώλεια ενδιαφέροντος ή ευχαρίστησης στις δραστηριότητές τους. Συχνά έχουν αδικαιολόγητη κόπωση ή απώλεια της ενεργητικότητάς τους, αισθήματα αναξιότητας ή υπερβολικής  ενοχής, καθώς και δυσκολίες συγκέντρωσης. Τα παιδιά με κατάθλιψη μπορεί να έχουν σκέψεις ή ευχές θανάτου ή και ιδέες αυτοκτονίας, που επανέρχονται κάθε τόσο και δυστυχώς συχνά υποτιμούνται από τους γονείς τους. Αυτοκτονικότητα (δεύτερη αιτία θανάτου στους νέους) και μη αυτοκτονικές αυτοτραυματικές συμπεριφορές γίνονται ολοένα και συχνότερες τελευταία.

■ Εναντιωματική προκλητική και διαταραχή διαγωγής (περίπου 6% στις παραπάνω ηλικίες). Τα παιδιά και οι έφηβοι βρίσκονται σε συνεχή σύγκρουση με κάθε μορφής εξουσία, είναι ανυπάκουοι σε κάθε κοινωνικό κανόνα και παρουσιάζουν, μεταξύ άλλων, επιθετικότητα, κλοπές, ψέματα, σκασιαρχείο, φυγές από το σπίτι, βανδαλισμούς, παραβατικότητα (παραβίαση νόμων). Χωρίς αντιμετώπιση, περίπου 30% αυτών των ανηλίκων εξελίσσονται σε αντικοινωνικούς ενήλικες που παραβιάζουν τον νόμο, κάνουν χρήση ουσιών ή και εγκληματούν.

■ Διαταραχές διατροφής (ψυχογενής ανορεξία και βουλιμία, 1%). Αφορούν κυρίως κορίτσια (άνω του 90%) που έχουν παραμορφωμένη εικόνα για το σώμα τους και το βάρος τους, έντονο φόβο ότι θα κερδίσουν βάρος, υποβάλλονται σε εξαντλητικές δίαιτες, ασκούνται έντονα σωματικά ή και παίρνουν φάρμακα για να αδυνατίσουν. Η κατάσταση αυτή που συχνά απαιτεί τη νοσηλεία της έφηβης, έχει 15% θνησιμότητα σε ορίζοντα δεκαετίας.

■ Ψυχωσικές διαταραχές (σχιζοφρένεια, διπολική διαταραχή, μέχρι 1% στους μεγαλύτερους εφήβους). Πρόκειται για σοβαρές διαταραχές, σπάνιες στα παιδιά, με κύρια συμπτώματα τις παραληρητικές ιδέες και τις ακουστικές οπτικές κ.λπ. ψευδαισθήσεις (τα περισσότερα πάντως παιδιά με ακουστικές ψευδαισθήσεις δεν είναι σχιζοφρενή).

Διαταραχή ελλειμματικής προσοχής – υπερκινητικότητας (γνωστή και ως ΔΕΠΥ, 5-7%). Αρχίζει στην προσχολική ηλικία με απροσεξία, υπερκινητικότητα ή και παρορμητικότητα. Η μη θεραπεία οδηγεί συχνά σε ακαδημαϊκές, διαπροσωπικές και επαγγελματικές μειονεξίες στη νεαρή ενήλικη ζωή του ατόμου.

Ειδικές μαθησιακές δυσκολίες (τουλάχιστον 5%), όπως π.χ. η δυσλεξία (ειδική διαταραχή ανάγνωσης), η δυσγραφία, η δυσαριθμησία που εμποδίζουν το παιδί ή τον έφηβο να αναπτύξει το νοητικό δυναμικό του και συχνά επηρεάζουν την αυτοεκτίμηση και την ψυχική του υγεία (σε υψηλά ποσοστά συνοδεύονται από διαταραχές άγχους, κατάθλιψης και ΔΕΠΥ).

Διαταραχές φάσματος αυτισμού(0.6%). Αρχίζουν πριν από το 3^₀ έτος ζωής και εκδηλώνονται με προβλήματα επικοινωνίας και κοινωνικής συναλλαγής με τους άλλους. Η πρώιμη διάγνωση είναι μεγάλης σημασίας, αφού η δομημένη εντατική παρέμβαση στις πολύ μικρές ηλικίες συνοδεύεται από σημαντική βελτίωση της κατάστασης του παιδιού. Το ερώτημα γιατί τα παιδιά και οι έφηβοι υποφέρουν από διαταραχές ψυχικής υγείας δεν είναι εύκολο να απαντηθεί. «Γενικά πιστεύουμε πως η αλληλεπίδραση γενετικών – βιολογικών και περιβαλλοντικών παραγόντων (κυρίως τρόπος άσκησης ρόλου γονέων) σχετίζεται με την αιτιολογία και τη συνέχιση ή μη πολλών ψυχικών διαταραχών», εξηγεί ο Γεράσιμος Κολαΐτης.

Προβληματικές συμπεριφορές. Σε κάθε περίπτωση η σύσταση που καθηγητή Παιδοψυχιατρικής προς τους γονείς είναι όταν εντοπίζουν συμπεριφορές που προβληματίζουν και επιμένουν να απευθύνονται στις υπηρεσίες ψυχικής υγείας για παιδιά και εφήβους για αναζήτηση βοήθειας «προτού αυτές γίνουν σοβαρότερες, χρονίσουν και καταλήξουν σε ψυχική και κοινωνική μειονεξία του νέου ανθρώπου.

Είναι γνωστό, άλλωστε, από μελέτες πως όσο νωρίτερα αντιμετωπιστούν τα προβλήματα συναισθήματος και συμπεριφοράς τόσο καλύτερη θα είναι η έκβασή τους. Οι συνεργασίες αυτές συχνά μπορεί να περιορίζονται σε μερικές επισκέψεις στους ειδικούς, άλλοτε όμως είναι μακροχρόνιες για την αντιμετώπιση καταστάσεων όπως ο αυτισμός, οι ψυχώσεις κ.λπ. χρόνιες ψυχικές διαταραχές».