Ο σοσιαλισμός της καρδιάς

«Στο προσκέφαλό μου έχω τον Κόμη του Μόντε – Χρίστο» δήλωσε, τελικά, ο Ρολλάν Μπαρτ. Ο ιδρυτής της Σημειολογίας και διασημότερος θεωρητικός του Στρουκτουραλισμού παραιτήθηκε θεαματικά από την πρωτοπορία του μοντερνισμού, εξαίροντας την παλιά «αναγνωσιμότητα», τη μυθοπλασία, την περιπέτεια (Prétextes, 1978).

Χμ… όμως τι λέει ο Μαρξ; Ο βιβλιοφάγος Μαρξ τόν είχε στο γραφείο του· και ο Γκράμσι στο τραπεζάκι της φυλακής του. Ωστε αθωωμένος και με βούλα ο πιο διάσημος ήρωας του ρομαντικού μυθιστορήματος προσφέρεται στο μεγάλο κοινό και στον απενοχοποιημένο «ποιοτικό» αναγνώστη, ανανεωμένος γλωσσικά και εκδοτικά, σε πολύ καλή μετάφραση στη σημερινή μας γλώσσα, της Σοφίας Αυγερινού, με εισαγωγή, σχόλια, επίμετρο του Θόδωρου Κατσικάρου, που ασχολείται την τελευταία εικοσαετία με τον Αλέξανδρο Δουμά – πατέρα, το έργο του και τους δεσμούς του με την ιστορία και τους θρύλους μας.

Ο κόμης του Μόντε – Χρίστο πρωτοδημοσιεύθηκε ως επιφυλλίδα στην εφημερίδα Ο Αιών το 1844 και το Παρίσι καρδιοχτυπούσε στον ρυθμό του σε κάθε συνέχεια. Είχε προηγηθεί μια άλλη τεράστια επιτυχία επιφυλλιδική στην Εφημερίδα των Συζητήσεων το 1842-3, Τα μυστήρια των Παρισίων, του Ευγενίου Σύη (Sue), που έγινε αναγνωστικό φαινόμενο, κορυφαίο μπεστ – σέλερ και δόξα του κιτς όλων των εποχών. Οι εφημερίδες ήταν συνδρομητικές, αλλά άνοιγαν παντού αναγνωστήρια με φθηνό εισιτήριο για ένα τέταρτο της ώρας. Και χιλιάδες επιστολογράφοι παρενέβαιναν στα επεισόδια των έργων, απαιτούσαν ή ικέτευαν λύσεις, υπόδειχναν τρόπους σωτηρίας των διωκομένων, μερικοί έστελναν και χρήματα για την ενίσχυσή τους· βγήκε μάλιστα και Λεξικό της αργκό των «μυστηρίων» και της «Αυλής των θαυμάτων». Στο Παρίσι, «πρωτεύουσα του 19ου αιώνα» (Β. Μπένγιαμιν), το επιφυλλιδικό μυθιστόρημα, από το 1829 ώς το 1862, οπότε δημοσιεύτηκαν Οι Αθλιοι, καθιερώθηκε με τα ονόματα των Μπαλζάκ, Ουγκώ, Δουμά, Σύη, Φρ. Σουλιέ, Π. Φεβάλ, Ζολά. Φέρνοντας εκατομμύρια αναγνώστες συνέβαλε στην κυριαρχία του μυθιστορήματος στον λογοτεχνικό χώρο και στη μαζική κουλτούρα και συνδιαμόρφωσε την έννοια του «κοινού» αποσπώντας την εν μέρει από το θέατρο. Συμπεριέλαβε άλλωστε όλες τις σχολές και τάσεις μετά τον κλασικισμό: ρομαντισμό και ρεαλισμό, γοτθικό, φανταστικό, νατουραλισμό, αισθηματικό. Μπορούμε να πούμε ότι ο μυθιστορηματικός οίστρος του μέσου 19ου αιώνα αντιστοιχεί ιστορικά στη βιομηχανική επανάσταση, την επική πρόοδο και την πρώτη ανησυχία.

Οπως ο Ροδόλφος των Μυστηρίων, ο κόμης του Μόντε – Χρίστο έγινε η προσωποποίηση του αδικημένου και εκδικητή αλλά δίκαιου, του σκληρού αλλά μεγαλόψυχου, δυναμικού και τρυφερού, θρυλικού αγωνιστή αλλά και γοητευτικού ανθρώπου «του κόσμου», μεταξύ πανίσχυρου ενστίκτου επιβίωσης και ηθικής προσωπικότητας, σε μια ιδανική τελείωση.

Εν ολίγοις: Ο πλοίαρχος Εδμόνδος Νταντές κατηγορείται ύπουλα για βοναπαρτισμό (πολιτικό έγκλημα) από τον αντίζηλό του Φερνάνδο και τον ανταγωνιστή του στις επιχειρήσεις Ντανγκλάρ, συλλαμβάνεται την ημέρα του γάμου του, καταδικάζεται με τη συμμετοχή στη σκευωρία και τον δικαστή Βιλφόρ, χάνει την περιουσία του και ρίχνεται σ’ ένα μπουντρούμι στον Πύργο του Ιφ – νησίδα κοντά στην Κορσική -, ενώ η άπιστη αρραβωνιαστικιά του παντρεύεται τον αντεραστή και διώκτη του. Στα δεκατέσσερα χρόνια που διαρκεί ο εγκλεισμός του, ο Νταντές επικοινωνεί μέσα από ένα λαγούμι με τον συγκρατούμενό του αββά Φαρία και, τέλος, του παραστέκεται σαν γιος στην αρρώστια και στην επιθανάτια αγωνία του. Ο Φαρίας, εκτός από τις γνώσεις και τη σοφία του, του εμπιστεύεται τέλος και το μυστικό ενός θησαυρού στη βραχονησίδα Μόντε – Χρίστο. Ο ήρωάς μας κατορθώνει να δραπετεύσει, παίρνοντας τη θέση του νεκρού Φαρία, μέσα στο τσουβάλι, αντί φερέτρου, που τον είχαν χώσει και το οποίο οι δεσμοφύλακες πετάνε στη θάλασσα, με μια μπάλα κανονιού δεμένη σ’ αυτό ώστε να βυθιστεί. Τότε σχίζει από μέσα το τσουβάλι, κολυμπάει και, τέλος, μια βάρκα τον αποβιβάζει στο Μόντε – Χρίστο. Γίνεται κύριος του θησαυρού και του τίτλου του κόμη και αρχίζει αργά, μεθοδικά την εκδίκησή του και την αποκατάσταση τη δική του και των αγαπημένων του. Ολη αυτή η περιπέτεια, με χιλιάδες επεισόδια, κινδύνους, νίκες, αναγνωρίσεις οδηγείται στον θρίαμβο του καλού, την ηθική, μάλλον, τιμωρία των κακών, με τη μεγαλόψυχη συγγνώμη, την αποκατάσταση και τη γενική ευτυχία. Οπως στα παραμύθια.

Συναρπάζουν τη φαντασία και το αίσθημα του καλόπιστου αναγνώστη οι περιπέτειες, η επινοητικότητα και η ευψυχία του ήρωα – μεταξύ Οδυσσέα, Ροβινσώνα, Αρθουρ Γκόρντον Πυμ, Σεβάχ Θαλασσινού. Στο τελευταίο κεφάλαιο ιδιαίτερα, με τη φαντασμαγορική σκηνοθεσία και όλο τον θίασο επί σκηνής έχουμε τη δικαίωση των καλών, τίμιων, πιστών και ωραίων. Και όλο αυτό επιστέφεται με την απροσδόκητη αποκάλυψη και τη ρεβάνς του έρωτα, που χρόνια δεν κοιτά αλλά ούτε αληθοφάνεια: ο μαρτυρικός και θριαμβευτής ήρωας, που κινεί δεξιοτεχνικά όλα τα νήματα, αγνοούσε τον παράφορο έρωτα της νεότερης κατά πολλές δεκαετίες ωραίας προστατευμένης του. Και ανοίγει πανιά για κάποιον επίγειο παράδεισο, αφού πρώτα μοιράζει γύρω ευτυχία και πλούτη, χωρίς να ξεχνά και τους φτωχούς του Παρισιού. Τι άλλο θέλει το λεγόμενο «κοινό περί δικαίου αίσθημα»; Είναι κι αυτά ένας «σοσιαλισμός της παρηγοριάς».

Ρωτάτε για την ποιότητα; Στο δοκίμιό του «Εγκώμιον του Μόντε – Χρίστο» ο Ουμπέρτο Εκο π.χ. αποφαίνεται ότι το μυθιστόρημα ετούτο είναι «πολύ κακογραμμένο». Το αποδείχνει, ξαναγράφοντας κάμποσες σελίδες, περιορίζοντας τις φραστικές περικοκλάδες, τις ρητορείες και τους πλατειασμούς του Δουμά, ο οποίος αμειβόταν για κάθε αράδα που έγραφε. Αλλά… αν ήταν καλογραμμένο, συμπέρανε ο Εκο, το έργο θα είχε μικρότερη επιτυχία, γιατί δεν θα παρέτεινε την ηδονική αγωνία του αναγνώστη.

Ο συμπέθερος Μοντεχρίστος

Ο έλληνας αναγνώστης ικανοποιείται και από τον φιλελληνισμό του συγγραφέα και τις, έστω ανακριβείς, αναφορές του στην ιστορία του ’21. Στο τέλος συμπεθεριάζουμε κιόλας: ο αειθαλής Μόντε – Χρίστο ενώνεται με τον «λατρεμένο του άγγελο», τη Χάιδω (σουλιώτικο όνομα), κόρη, υποτίθεται, της θρυλικής Κυρα-Φροσύνης και του Αλή πασά που ήταν, λέει, εραστής της (!). Η Χάιδω – συνεχίζει το παραμύθι – πουλιέται από τον άπιστο συνεργάτη του Αλή, τον αντιστράτηγο Φερνάνδο Μοντέγο, σε άραβα έμπορο λευκής σάρκας, αλλά εξαγοράζεται από τον Μόντε – Χρίστο και, τώρα, αποκαλύπτει τον προδότη Μοντέγο – κόμη ντε Μορσέρφ πλέον – ο οποίος και δικάζεται στη Βουλή. Η πεντάμορφη Χάιδω «έμοιαζε, λέει, με άγγελο του ελέους που ικετεύει τον άγγελο της εκδίκησης». Σφόδρα ερωτευμένη με τον σωτήρα της, που την είχε σαν κόρη και κληρονόμο του, τον αναγκάζει να ενδώσει στον έρωτά της απειλώντας ότι διαφορετικά θα αυτοκτονούσε. Τι να έκανε κι αυτός…

Ο συγγραφέας ως ήρωας

Αλέξανδρος Δουμάς – πατέρας· με αυτό το όνομα μπήκε στο Πάνθεον: διευκρίνιση χρήσιμη, αφού με το ίδιο ονοματεπώνυμο τον διαδέχθηκε ο γιος του, γνωστός κυρίως για τη δακρυοδόχη της Κυρίας με τας καμελίας.

Ο πατήρ υπήρξε ο πολυγραφότερος και πιο διαβασμένος – μαζί με τον Μπαλζάκ και τον Ουγκώ – συγγραφέας του 19ου (τουλάχιστον) αιώνα. Εγραψε 80 μυθιστορήματα, 91 θεατρικά έργα, δεκάδες διηγήματα, ποιήματα, ιστορικές αφηγήσεις, ταξιδιωτικά, ρεπορτάζ, παιδικά, ακόμα και έναν «Δράκουλα» των Καρπαθίων (Η χλωμή κυρία), Απομνημονεύματα (22 τόμοι), ώς και ένα Μέγα Λεξικό Μαγειρικής – το τελευταίο του έργο – συνολικά 277 τίτλοι!

Το δράμα του Ο Ερρίκος Γ’ και η Αυλή του (1829) σημείωσε την πρώτην επιτυχία του ρομαντικού θεάτρου, πριν από τον Ερνάνη του Ουγκώ, και με το δράμα Αντονύ (1831) αποθεώθηκε ο ρομαντικός ήρωας.

Η έφοδός του στο μυθιστόρημα, με τον Κόμη του Μόντε – Χρίστο και τους Τρεις σωματοφύλακες (1844-45) έφερε στον ρομαντισμό την πολύκροτη περιπέτεια, το πρώτο, και το ηρωικό αφήγημα «του μανδύα και του ξίφους», το δεύτερο.

Περιπετειώδες μυθιστόρημα και ιστορικό δράμα ήταν η ίδια η ζωή του. Συγγραφέας, δημοσιογράφος, θεατρώνης, επιχειρηματίας που καταστράφηκε και πλούτισε επανειλημμένα, ίδρυσε και έχτισε θέατρα και έναν πύργο, λάνσαρε εφημερίδες, δύο από αυτές με τίτλους από τις επιτυχίες του (Σωματοφύλακας, 1853-57, Μόντε – Χρίστος 1857-60). Στο μεταξύ συμμετείχε ενεργά σε επαναστάσεις του 1830, του 1848, πολέμησε στη Βανδέα, διετέλεσε αυτοεξόριστος στις Βρυξέλλες, όπως ο φίλος του Ουγκώ, έσμιξε τον Γαριβάλδη στη Σικελία και διορίστηκε από αυτόν έφορος των μουσείων της Νάπολης ώς το 1864, ταξίδεψε, ιδίως στη Ρωσία και τη Φινλανδία, είχε πολυτάραχη ερωτική και οικογενειακή ζωή.

Επικρίσεις

Η βιομηχανία του συμβολικού

Ο Αλ. Δουμάς πάντα έγραφε. Κατηγορήθηκε για βιομηχανοποίηση της λογοτεχνίας, ακόμα και για οικειοποίηση ξένης πνευματικής εργασίας, αλλά ο κατήγορός του, Ευγένιος ντε Μιρκούρ, καταδικάστηκε για συκοφαντική δυσφήμηση. Η αλήθεια είναι ότι χρησιμοποίησε κι αυτός «νέγρους», όπως ο Μπαλζάκ και πάμπολλοι άλλοι. Ο Θεόφιλος Γκωτιέ ήταν ένας από τους νέγρους του Μπαλζάκ και του Δουμά, όπως και ο δικός μας Ειρηναίος Ασώπιος, φίλος του Δουμά, από τον οποίο γνώρισε τον Ερρίκο Χάινε και έγινε ο πρώτος έλληνας μεταφραστής του. Ο Δουμάς σχεδίαζε το έργο: ερχόταν ο βοηθός και ολοκλήρωνε το στόρι· το αφεντικό έγραφε το τελικό κείμενο.

Ηταν από τις συνήθεις πρακτικές, γιατί υπήρξαν και κάτι άλλες απίστευτες. Μια τέτοια αφηγήθηκε ο Θ. Γκωτιέ, ως νέγρος του Μπαλζάκ: Ο μετρ συγκρότησε πενταμελές συνεργείο για να γράψει εντός 24 ωρών το δράμα Βωτρέν, και μοίρασε τη χειρωνακτική εργασία: «Θα γράψεις μια πράξη εσύ, ο Ουρλιάκ μια άλλη, ο Λωράν – Ζακ μια τρίτη, ο Μπελουά την τέταρτη, εγώ την πέμπτη». Ο Γκωτιέ ρώτησε έντρομος ποιο  ήταν το θέμα, το πλάνο, τα πρόσωπα, αλλά δεν πήρε απάντηση. «Αν είναι να σας αναπτύξω το θέμα, δεν θα τελειώσουμε ποτέ». Φυσικά ο Βωτρέν ναυάγησε από την πρεμιέρα. Το κύρος του Μπαλζάκ έσωσε ο Λουδοβίκος – Φίλιππος απαγορεύοντας τη συνέχεια των παραστάσεων· πρότεινε μάλιστα αποζημίωση στον συγγραφέα 5.000 φράγκα, αλλά ο αιωνίως καταχρεωμένος Μπαλζάκ αρνήθηκε υπερήφανα, ώστε να καταγάγει ηθική, τουλάχιστον, νίκη (Θ. Γκωτιέ, Ρομαντικές σημειώσεις).

Ακόμα και η «βιομηχανική λογοτεχνία» χωρίζεται σε καλή και κακή, υποστήριξε ο διασημότερος κριτικός της εποχής, ο Σαιντ – Μπεβ (1839). Αλλος μεγάλος κριτικός, ο Γκ. Λανσόν, στην Ιστορία της γαλλικής λογοτεχνίας (1894) θεώρησε το μισό έργο του Μπαλζάκ ως ασήμαντο, άνοστο, προϊόν «χαμηλού ρομαντισμού», εφάμιλλο των μυθιστορημάτων του Δουμά και του Σύη. Απέναντι, υπήρξαν πελώρια εγκώμια, έπεα πτερόεντα. Ο Λαμαρτίνος ανακήρυξε τον Δουμά «Εγκέλαδο, Προμηθέα, Τιτάνα». Ο Μισελέ τον ονόμασε «φυσική δύναμη», ο Απολλιναίρ απλώς «θαυμάσιο». Ο Ουγκώ υποκλίθηκε εμμέτρως (και αμετροεπώς, κατά το στυλ εγκωμίου της εποχής):
Το έργο σου ηφαίστειο, χαρά και φάος

και το δικό μου θλίψη, νύχτα, χάος

Ποιοι είχαν δίκιο; Οι επικριτές ή οι εγκωμιαστές; Μάλλον και οι δύο.

«Δουμοφιλέστατος»

Στα ελληνικά, Ο κόμης του Μόντε-Χρίστο είδε το φως πριν στεγνώσει το μελάνι της παρισινής εφημερίδας, πριν και από Τα μυστήρια των Παρισίων του Ε. Σύη. Προηγηθήκαμε των Αμερικανών, Γερμανών, Ισπανών, Ιταλών… 1845-46: μετάφραση σε καθαρεύουσα του Ιω. Πατρόκλου στην Κωνσταντινούπολη – 1846 του Αρ. Βαμπά σε αρχαΐζουσα στη Σμύρνη. Ακολούθησαν Οι τρεις σωματοφυλάκες, Οι Μοϊκανοί των Παρισίων κ.ά. έργα του Δουμά. Ο Κ.Θ. Δημαράς σημειώνει ότι μέχρι το 1888 βγήκαν στα ελληνικά «όχι λιγότεροι από διακόσιους τόμοι του Αλ. Δουμά» (Ελληνικός ρωμαντισμός σ. 354). Σωστή βιβλιοθήκη Δουμά. Στο Επίμετρο της παρούσας έκδοσης δίνονται, ιδίως σε υποσημειώσεις, φειδωλές πληροφορίες για τον μεταφραστικό Δουμισμό. Αντίθετα καταγράφονται (με φωτογραφίες εξωφύλλων και σχόλια) πολλές «συνέχειες», απατηλές αλλά ευφάνταστες, του έργου, αποδιδόμενες στον Δουμά. Αναλύονται οι επιδράσεις επίσης του μυθιστορήματος, ιδιαίτερα στο Μηνάς ο Ρέμπελος του Κωστή Μπαστιά.

Δουμοφιλέστατος ο κόμης!

Αλέξανδρος Δουμάς
Ο κόμης του Μόντε-Χρίστο (δίτομο)
Μτφ. Σοφία Αυγερινού, εκδ. Εστία, 2018, σελ. 1180
Τιμή: 59 ευρώ