Πού το πάει ο αριστερός λαϊκισμός;

Kαθώς η κρίση της Βενεζουέλας βαθαίνει, οι συντηρητικοί θέλοντας να προειδοποιήσουν για τους κινδύνους του σοσιαλισμού, δείχνουν τον τσαβισμό. Με το αριστερό κόμμα των Podemos, στην Ισπανία, να οδηγείται προς τη διάσπαση και με τον ΣΥΡΙΖΑ, στην Ελλάδα, να χάνει σταθερά τη δημοτικότητά του από το 2015 και μετά, ακόμα και αμερόληπτοι παρατηρητές ίσως να καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι το κύμα του αριστερού λαϊκισμού βρίσκεται στα όρια της άμπωτης. Ομως, τέτοιες εκτιμήσεις συγχέουν πολιτικά φαινόμενα που λίγη σχέση έχουν το ένα με το άλλο.

Ο ταβισμός βέβαια είναι μια συγκεκριμένη αριστερή ιδεολογία που προστέθηκε σε ένα κοινό, για όλους τους λαϊκιστές, πλαίσιο. Οι λαϊκιστές, και αριστεροί και δεξιοί, αυτοπροβάλλονται ως οι μόνοι εκπρόσωποι ενός ομοιογενούς, ενάρετου και σκληρά εργαζόμενου λαού. Αποκαλούν τους ανταγωνιστές τους διεφθαρμένους. Και τους πολίτες που δεν τους υποστηρίζουν, προδότες.

Αντίθετα με τον ταβισμό, άλλες σύγχρονες μορφές του αποκαλούμενου αριστερού λαϊκισμού θα πρέπει να γίνονται αντιληπτές ως απόπειρες επανεφεύρεσης της δημοκρατίας. Αν και ορισμένες από αυτές δοκιμάζουν, ανησυχητικά, της αντοχές της: Ο ΣΥΡΙΖΑ, για παράδειγμα, κατηγορείται δικαίως ότι υποσκάπτει την ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης και των ΜΜΕ.

Αντανακλαστικά οι αντίπαλοι χαρακτήρισαν τα κόμματα αυτά ως «αντισυστημικά» και ως μέρος του προβλήματος. Τα λαϊκιστικά όμως κόμματα ασχέτως του κατά πόσο θέλουν να υποσκάψουν τη δημοκρατία, κερδίζουν πολιτικά και εκλογικά όχι επειδή «λαϊκίζουν», αλλά επειδή προσφέρουν κάτι αποφασιστικά αριστερό.

Οπως οι ίδιοι οι ηγέτες της αριστερής λαϊκιστικής διανόησης δηλώνουν, ο λαϊκισμός καλύπτει το κενό που δημιούργησε η αποχώρηση της παραδοσιακής Αριστεράς, όταν ενώθηκε με τη Δεξιά για να δημιουργήσουν μια μορφή πολιτικής, που η πολιτική επιστήμων Σαντάλ Μουφ, σύμβουλος των Podemos και του κόμματος Ανυπότακτη Γαλλία, περιέγραψε ως «μετα-δημοκρατική». Οταν οι σοσιαλδημοκράτες ολόκληρης της Ευρώπης υιοθέτησαν τον Τρίτο Δρόμο του Κέντρου ή τον «θατσερισμό με το ανθρώπινο πρόσωπο», οι πολίτες δεν είχαν πια πραγματική επιλογή.

Κατά τη Μουφ, ο δεξιός λαϊκισμός της Μαρίν Λεπέν στη Γαλλία και του Γιόργκ Χάιντερ στην Αυστρία ήταν η απάντηση των λαών ενάντια στην έλλειψη επιλογής. Tο συγκινητικό αυτοβιογραφικό έργο του γάλλου κοινωνιολόγου Ντιντιέ Εριμπόν «Επιστροφή στη Ρεμς», το 2009, αποτυπώνει άριστα τη δυναμική αυτή. Αν και η μητέρα του Εριμπόν κάποτε υποστήριζε τους κομμουνιστές, τώρα ψηφίζει τη Λεπέν, ως διαμαρτυρία στους, μεταμορφωμένους σε νεοφιλελεύθερους, πρώην σοσιαλιστές.

Ο  δεύτερος βασικός ισχυρισμός των λαϊκιστών είναι ότι η καλύτερη απάντηση στη σημερινή κρίση εκπροσώπησης είναι να προσεγγίζεις την πολιτική ως μια διαμάχη μεταξύ των πολιτών, ανεξαρτήτως πεποιθήσεων, και μιας περιορισμένης ομάδας ολιγαρχών. Στο σκεπτικό αυτό ενυπάρχει και η ιδέα ότι πολίτες έχουν κουραστεί με οτιδήποτε συνδέεται με την παραδοσιακή Αριστερά και αναζητούν κάτι φρέσκο.
«Αν θες να κάνεις κάτι σωστά, μην κάνεις αυτό που θα έκανε η Αριστερά», λένε οι Podemos.

Ετσι οι αριστεροί λαϊκιστές ανέπτυξαν μια «εγκάρσια στρατηγική» που διαπερνά όλες τις παραδοσιακές ιδεολογικές πτέρυγες, εκτιμώντας ότι οι πολίτες θα ήταν πρόθυμοι να κατηγορήσουν ως ένοχη για τα βάσανά τους την οικονομική ολιγαρχία.

Οσο δικαιολογημένη όμως κι αν είναι η κριτική κατά του οικονομικού καπιταλισμού, έχουν δίκιο οι σημερινοί αριστεροί λαϊκιστές να πιστεύουν ότι επικαλούμενοι «τον λαό» θα κινητοποιήσουν τους πολίτες χωρίς ανανεωμένο αριστερό λεξιλόγιο;

Η Αριστερά τα κατάφερε όταν προσέφερε καθαρές εναλλακτικές σε ερωτήματα όπως η οικιστική πολιτική και η οικονομική νομοθεσία. Οχι όταν επικαλέστηκε τον «λαό», πόσο μάλλον το έθνος.

Ο Γιαν – Βέρνερ Μίλερ είναι καθηγητής Πολιτικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο του Πρίνστον. Το τελευταίο του βιβλίο είναι το «Τι είναι λαϊκισμός;» (Εκδ. Πόλις, 2017)