Πρώτη στ’ άρματα και στα γράμματα

Πάνω από το φαράγγι του ποταμού Λούσιου, σε υψόμετρο 960, βρίσκεται η Δημητσάνα, ιστορική κωμόπολη της Γορτυνίας. Πετρόχτιστα σπίτια και λιθόστρωτα σοκάκια απλώνονται αμφιθεατρικά σε μια φύσει οχυρή θέση, στις δυτικές πλαγιές του ελατοσκέπαστου Μαινάλου.

Ο άριστα διατηρημένος παραδοσιακός οικισμός, έδρα του Δήμου Γορτυνίας, πιστεύεται ότι κατέχει τη θέση της αρχαίας πόλης Tεύθιδος. Το τοπωνύμιο Δημητσάνα, σλαβικής προέλευσης, αναφέρεται πρώτη φορά τον 10ο αιώνα. Η κωμόπολη γνώρισε άνθηση επί Τουρκοκρατίας ως εμπορικό και βιοτεχνικό κέντρο. Μάλιστα, οι φημισμένοι έμποροι της Δημητσάνας ανέπτυξαν δραστηριότητα στην Κωνσταντινούπολη, τη Σμύρνη, την Οδησσό και αλλού.

Αξιομνημόνευτη είναι και η πνευματική ζωή της Δημητσάνας την ίδια περίοδο. Η Σχολή της Νέας Μονής Φιλοσόφου και η διάδοχός της, η Ελληνική Σχολή της Δημητσάνας, που ιδρύθηκε το 1764, ανέδειξαν σημαντικούς ιεράρχες και πνευματικούς ανθρώπους.

Τόπος καταγωγής του πατριάρχη Γρηγορίου E’ (1746-1821), του μητροπολίτη Παλαιών Πατρών Γερμανού (1771-1826), πολλών Φιλικών και αγωνιστών, η Δημητσάνα διαδραμάτισε πρωταγωνιστικό ρόλο κατά την Επανάσταση του 1821 ως κέντρο εφοδιασμού των αγωνιστών με πυρίτιδα («μπαρουταποθήκη» του Aγώνα).

Στην οικονομική άνθηση της κωμόπολης κατά τους προβιομηχανικούς χρόνους συνέβαλαν οι υδροκίνητες εγκαταστάσεις (αλεστικοί νερόμυλοι, νεροτριβές, μπαρουτόμυλοι κ.ά.) που λειτουργούσαν στην περιοχή του Λούσιου.

Η ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ. Κυρίαρχη θέση μεταξύ των αξιοθέατων της Δημητσάνας κατέχει το συγκρότημα της Σχολής και της Βιβλιοθήκης, έργο των μέσων του 19ου αιώνα, που αποδίδεται στον αρχιτέκτονα Λύσανδρο Καυταντζόγλου.

Στο προαύλιο του εν λόγω κτιριακού συγκροτήματος ορθώνεται ο ανδριάντας του πατριάρχη Γρηγορίου Ε’, δωρεά του εθνικού ευεργέτη Γρηγόριου Μαρασλή, δημάρχου Οδησσού κατά τα έτη 1878-1894.

Το ενδιαφέρον των ταξιδιωτών προσελκύουν, επίσης, η οικία και ο ανδριάντας (στη θέση Καλλιθέα) του Παλαιών Πατρών Γερμανού, η οικία του πατριάρχη Γρηγορίου Ε’, το επιβλητικό ρολόι, οι παλαιές εκκλησίες και τα λείψανα των τειχών της Τεύθιδος, που κατοικήθηκε από τους προϊστορικούς έως και τους ρωμαϊκούς χρόνους.

Στην ευρύτερη περιοχή της Δημητσάνας, το Υπαίθριο Μουσείο Υδροκίνησης (λειτουργεί με τη φροντίδα του Πολιτιστικού Ιδρύματος Ομίλου Πειραιώς και περιλαμβάνει εν λειτουργία υδροκίνητους μηχανισμούς), ζωντανή μαρτυρία ενός τρόπου ζωής και επαγγελμάτων που χάθηκαν, τα πέτρινα καλντερίμια και τα γεφύρια, καθώς και το φαράγγι του Λούσιου με την πλούσια χλωρίδα και πανίδα, συνθέτουν ένα σύνολο εξαιρετικής ομορφιάς.

ΔΥΟ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΙ ΘΗΣΑΥΡΟΙ. Στο εντυπωσιακό αυτό τοπίο που ανακαλύπτουν οι φυσιολάτρες κοντά στη Δημητσάνα βρίσκονται και δύο θρησκευτικά μνημεία μεγάλης αξίας: η Μονή Αιμυαλών ή Αιμυαλούς, στο Ζιγοβιστινόρρεμα (παραπόταμος του Λούσιου), και η Μονή Φιλοσόφου (Παλαιά και Νέα Μονή Φιλοσόφου), στο φαράγγι του Λούσιου.

Ιδρυτές της Μονής Αιμυαλών ήταν ο ιερομόναχος Γρηγόριος Κοντογιάννης και η αδελφή του, μοναχή Ευπραξία (η οικογένεια Κοντογιάννη, που εγκαταστάθηκε στο γειτονικό χωριό Ζιγοβίστι στα τέλη του 16ου αιώνα, καταγόταν κατά πάσαν πιθανότητα από τους Αιμυαλούς Μεσσηνίας, γεγονός που εξηγεί και την ονομασία της μονής). Το καθολικό της μονής, αφιερωμένο στην Παναγία, φέρει τοιχογραφίες του 1608, που – σύμφωνα με την κτητορική επιγραφή – φιλοτεχνήθηκαν από τους ναυπλιώτες αδελφούς Γεώργιο και Δημήτριο Μόσχο. Κοντά στη μονή βρίσκεται ο Ληνός των Κολοκοτρωναίων, όπου εξοντώθηκαν οι Κολοκοτρωναίοι από τους Τούρκους το 1806, την περίοδο του διωγμού των κλεφτών.

Το καθολικό της Παλαιάς Μονής Φιλοσόφου, που σώζεται σε απόκρημνη θέση, έχει υποστηριχθεί ότι ιδρύθηκε επί Νικηφόρου Φωκά, περί τα μέσα του 10ου αιώνα. Σήμερα θεωρείται ότι το καθολικό οικοδομήθηκε στα τέλη του 12ου αιώνα. Επί Ενετοκρατίας (1685-1715) ιδρύθηκε η Νέα Μονή Φιλοσόφου (επιγραφή στο καθολικό αναφέρει τη χρονολογία 1691), γνωστή για τη σχολή της (Κρυφό Σχολειό), απ’ όπου αποφοίτησαν σημαντικοί ιεράρχες. Το καθολικό της, αφιερωμένο στην Kοίμηση της Θεοτόκου, φέρει τοιχογραφίες του 1693, που αποδίδονται (όπως και οι δεσποτικές εικόνες του τέμπλου) στον κρητικό ιερομόναχο και ζωγράφο Βίκτωρα (χορηγός της αγιογράφησης ήταν ο πασάς Φαρμάκης).

Η ΖΑΤΟΥΝΑ. Αξίζει να προστεθεί, τέλος, ότι κοντά στη Δημητσάνα βρίσκεται η Ζάτουνα, χωριό χτισμένο σε κατάφυτη πλαγιά, σε υψόμετρο 1.020. Στο πρώην δημοτικό σχολείο του χωριού, όπου είχε εκτοπιστεί στα χρόνια της δικτατορίας (1968-1969) ο Μίκης Θεοδωράκης μαζί με την οικογένειά του, στεγάζεται σήμερα μουσείο αφιερωμένο στον μεγάλο μουσικοσυνθέτη και πολιτικό.

ΜΗΝ ΠΑΡΑΛΕΙΨΕΤΕ

Να επισκεφθείτε το κτίριο της Βιβλιοθήκης, όπου φυλάσσονται χειρόγραφοι κώδικες και σπάνιες παλαιές εκδόσεις, φιλοξενούνται δε αρχαιολογικά ευρήματα, ιστορικά κειμήλια και λαογραφικά εκθέματα.

Να γνωρίσετε τους ιδιαίτερα φροντισμένους χώρους του Υπαίθριου Μουσείου Υδροκίνησης, το οποίο προβάλλει με ολοκληρωμένο τρόπο τον ρόλο που διαδραμάτιζε η υδροκίνηση στην καθημερινότητα και την ανάπτυξη της τοπικής προβιομηχανικής κοινωνίας.

Να κάνετε ράφτινγκ στα κρυστάλλινα νερά του Λούσιου (η συναρπαστική διαδρομή, που προσφέρει μια πραγματικά μοναδική εμπειρία, ξεκινά από το γεφύρι του Ατσίχολου), αλλά και πεζοπορία (trekking) στο φαράγγι του ποταμού.