Περί διανοουμένων

Οπως είναι γνωστό και γενικά παραδεκτό, οι διανοούμενοι, ως συγκροτημένη αυτόνομη κοινωνική κατηγορία, εμφανίστηκαν για πρώτη φορά στην υπόθεση Ντρέιφους στη Γαλλία προς το τέλος του 19ου αιώνα. Τότε υπήρξε μια σχετικά μαζική παρέμβαση των διανοουμένων υπέρ του δικαίου, κατά του αντισημιτισμού και απέναντι στη στρατιωτική και δικαστική εξουσία. Εκτοτε ο διανοούμενος που συμμετείχε στην υπεράσπιση του Ντρέιφους είναι το παράδειγμα του κοινωνικά και πολιτικά παρεμβατικού διανοουμένου της νεωτερικότητας.

Ολο σχεδόν τον 20ο αιώνα, ο συγκεκριμένος αυτός τύπος διανοουμένου ήταν διαρκώς παρών. Στρατεύθηκε με πάθος στο κομμουνιστικό κίνημα, στον αντιναζιστικό αγώνα, στη μεταπολεμική αντιαποικιοκρατική πάλη και στις ποικιλόμορφες εξεγέρσεις των δεκαετιών του 1960 και 1970 αλλά και βίωσε τραυματικά τις σταλινικές πρακτικές, τα σοβιετικά γκουλάγκ, τις εισβολές στην Ουγγαρία και την Τσεχοσλοβακία, τη φιλομαοϊκή  «τύφλωση» αργότερα.

Σήμερα οι διανοούμενοι αυτού του τύπου απουσιάζουν. Ο σημαντικός ιταλός ιστορικός, Εντσο Τραβέρσο, διαπιστώνει ότι είναι μη ορατοί πλέον και ως κύριες αιτίες γι’ αυτό θεωρεί την υποτίμηση της κοινωνικής τους θέσης λόγω της μαζικοποίησής τους, την άνοδο της ισχύος και της επιρροής των ΜΜΕ, την αλλαγή των κομμάτων από  «συλλογικούς διανοούμενους» σε μεταϊδεολογικούς πολυσυλλεκτικούς μηχανισμούς που χρειάζονται μόνο επικοινωνιολόγους και βέβαια την τραγική αποτυχία του σοσιαλιστικού και κάθε άλλου επαναστατικού πειράματος.

Στην Ελλάδα ο παρεμβατικός τύπος διανοουμένου εμφανίστηκε την περίοδο της δικτατορίας με τη συγκροτημένη αντιστασιακή πρακτική του, είτε την υλική και σωματική είτε τη συγγραφική και εκδοτική, όπως με την έκδοση των εμβληματικών «18 κειμένων». Η περίοδος όμως κατά την οποία οι διανοούμενοι αναγνωρίστηκαν και καθιερώθηκαν ως διακριτή κοινωνική κατηγορία ήταν η μεταπολίτευση. Ο λόγος και η γραφή τους απέκτησε ιδιαίτερη βαρύτητα, είχαν και διατύπωναν άποψη για τα πάντα, υπέγραφαν διακηρύξεις και διαμαρτυρίες και φυσικά εντάχθηκαν στα αριστερά κόμματα, αφού το θεωρητικό και πολιτιστικό επίπεδο της κομματικής δεξιάς ήταν εξαιρετικά χαμηλό. Το ΠΑΣΟΚ ως κόμμα το περιφρονούσαν αλλά όταν αυτό είχε τη διακυβέρνηση ανέπτυσσαν εκλεκτικές συγγένειες με το κράτος. Τη μεταπολιτευτική περίοδο διαμορφώθηκε τελικά ένα συγκεκριμένο στερεότυπο του αριστερού διανοούμενου, με ό,τι σήμαινε αυτό.

Σήμερα, μετά την ολική κρίση και την εμπειρία της διακυβέρνησης του ΣΥΡΙΖΑ, ποια είναι η συμπεριφορά των διανοουμένων;

Πολλοί από αυτούς στρατεύτηκαν μαζί με τον ΣΥΡΙΖΑ στον πάλαι ποτέ αντιμνημονιακό αγώνα, κλείνοντας τα αυτιά και τα μάτια στην ανορθολογική πρόσληψη της κρίσης, στις δημαγωγικές υποσχέσεις, στις ψευδεπίγραφες διαιρέσεις, στις ανίερες συμμαχίες. Η βίαιη πρόσκρουση, όμως, στην πραγματικότητα μετά τη μέθη της εξουσίας και τα κωμικοτραγικά κυβερνητικά και κοινοβουλευτικά πεπραγμένα οδήγησαν αρκετούς από αυτούς στη σιωπή και σχεδόν στην παραίτηση.

Ενα ακόμα αντιπολιτευτικό αποτέλεσμα όμως της διακυβέρνησης του ΣΥΡΙΖΑ ήταν και η δυναμική εμφάνιση στο προσκήνιο αρκετών συντηρητικών διανοουμένων, οι οποίοι συμμετέχουν, εκκωφαντικά πλέον, στην πολιτική και ιδεολογική διαπάλη. Κάποιοι απ’ αυτούς , υποδυόμενοι τον ύστερο Αντρέ Μαλρό, προσπαθούν να επιβάλουν τη δική τους ανάγνωση της ελληνικής ιστορίας και βάλουν με μανία εναντίον οποιασδήποτε αστικής μεταρρύθμισης πραγματώθηκε τον 20ο αιώνα. Ακόμα και εναντίον της καθιέρωσης της δημοτικής ως γλώσσας του κράτους!

Εκτός όμως από τους ιδεοληπτικούς ή σιωπηλούς και απογοητευμένους πλέον «αριστερούς» και τους νέους συντηρητικούς, υπάρχουν και εκείνοι οι διανοούμενοι, φιλελεύθεροι και αριστεροί, αλλά και φορείς του ορθού λόγου, οι οποίοι, μόνοι σχεδόν στην ερημία του πλήθους, πασχίζουν να διαμορφώσουν τους θεωρητικούς και μορφωτικούς όρους για την αναγκαία αλλαγή του εγχώριου κοινωνικού και οικονομικού παραδείγματος. Ιδωμεν.

Ο Κώστας Καρακώτιας είναι νομικός – κριτικός βιβλίου