Διπλωματία υπό πίεση: μαθήματα από το 1950

Συχνά απευθύνεται μομφή αδιαφορίας ή ολιγωρίας σε παλαιότερες ελληνικές κυβερνήσεις σε σχέση με το μακεδονικό ζήτημα, υπό τους όρους που δημιούργησε η εμφάνιση της Λαϊκής Δημοκρατίας της Μακεδονίας (ΛΔΜ) ως τμήματος της Γιουγκοσλαβίας του Τίτο, το 1944. Η κριτική αυτή παραβλέπει δύο, τουλάχιστον, στοιχεία: Πρώτον, ο μακεδονισμός της ΛΔΜ αποτελούσε σε μεγάλο βαθμό εσωτερική υπόθεση της Γιουγκοσλαβίας. Δεύτερον, οι ελληνικές κυβερνήσεις παγίως αντιδρούσαν όποτε η γιουγκοσλαβική πλευρά επιχειρούσε να θέσει το Μακεδονικό με τη μορφή μειονοτικού ζητήματος είτε στις διμερείς σχέσεις είτε σε διεθνές επίπεδο. Αυτά, βέβαια, ίσχυαν, μέχρι τη διάλυση της Γιουγκοσλαβικής Ομοσπονδίας το 1991.

Μάλιστα, υπάρχει μια ενδιαφέρουσα ιστορική δυσαναλογία ανάμεσα στην πολιτική της κυβέρνησης του Αλέξη Τσίπρα στο Μακεδονικό και την αντίστοιχη της κυβέρνησης του Νικολάου Πλαστήρα, το 1950. Τότε, όπως και πρόσφατα, η Ελλάδα ήταν πλήρως εξαρτημένη από την καλή θέληση και τη βοήθεια των συμμάχων της για να επιβιώσει. Τότε, όπως και σήμερα, ένας από τους βόρειους γείτονές της είχε ανάγκη τη συνδρομή των δυτικών συμμάχων της Ελλάδας για να σταθεί στα πόδια του απέναντι σε μια εχθρική, τότε, Σοβιετική Ενωση. Τότε, όπως και σήμερα, οι δυτικοί σύμμαχοι, ιδίως η Ουάσιγκτον, το Λονδίνο και το Παρίσι, ενδιαφέρονταν ζωηρά για τη σύνδεση της γειτονικής χώρας με το δυτικό στρατόπεδο. Τότε, όπως και σήμερα, οι εν λόγω σύμμαχοι πίεζαν για τη διευθέτηση των διμερών διαφορών τονίζοντας τα προσδοκώμενα οφέλη για τη χώρα μας.

Πέρα από τις συμμαχικές προτροπές και το έκδηλο γιουγκοσλαβικό ενδιαφέρον, η κυβέρνηση Πλαστήρα προσήλθε σε συνομιλίες με το Βελιγράδι επιδιώκοντας κυρίως να μετριάσει το πρόβλημα ασφάλειας που αντιμετώπιζε η χώρα κατά μήκος των βορείων συνόρων της. Επιπλέον, ως προϋπόθεση για την ευόδωση των επαφών έθεσε την επιστροφή παιδιών με έλληνες γονείς, τα οποία είχαν οδηγηθεί στη Γιουγκοσλαβία κατά τον Εμφύλιο. Και οι Γιουγκοσλάβοι είχαν τις δικές τους προτεραιότητες, όπως η πρόσβαση στην ελεύθερη ζώνη του λιμανιού της Θεσσαλονίκης. Η εμπλοκή, ωστόσο, προήλθε από το Μακεδονικό, όταν, έπειτα από παρέμβαση βουλευτών της ΛΔΜ στην ομοσπονδιακή Βουλή, ο υπουργός Εξωτερικών, Εντβαρντ Καρντέλι, δήλωσε ότι η μεταχείριση της «μακεδονικής εθνικής μειονότητας» ήταν ένα από τα ζητήματα που θα βάραιναν στην πορεία της αποκατάστασης των σχέσεων με την Ελλάδα.

Αρχικά, η ελληνική πλευρά επέδειξε αυτοσυγκράτηση. Ο Πλαστήρας περιορίστηκε να επαναλάβει την πάγια ελληνική θέση ότι για την Ελλάδα δεν υφίστατο θέμα τέτοιας μειονότητας. Ωστόσο, και ενώ η κυβέρνηση δεχόταν έντονες επικρίσεις από τη δεξιά αντιπολίτευση, το Βελιγράδι ανέβασε τους τόνους. Ο επιτετραμμένος της Γιουγκοσλαβίας προέβη σε προφορικό διάβημα, με το οποίο χαρακτήριζε την ελληνική στάση στο μειονοτικό «απαράδεκτη» και «μη ικανοποιητική». Η αντίδραση του Πλαστήρα υπήρξε τότε άμεση και αποφασιστική. Αγνοώντας τις συμμαχικές πιέσεις, προχώρησε αμέσως στη διακοπή των συνομιλιών με το Βελιγράδι. Με υπόμνημά της προς τις τρεις κύριες δυτικές δυνάμεις, η Αθήνα εξέφρασε τον προβληματισμό της, μήπως, στην προσπάθειά τους να επιβάλουν την πολιτική τους, οι σύμμαχοι παραγνώριζαν «ζωτικά ελληνικά συμφέροντα». Οι πιέσεις σταμάτησαν. Μάλιστα, η ελληνική αντίδραση ώθησε το Στέιτ Ντιπάρτμεντ να αναγνωρίσει ότι οι γιουγκοσλάβοι κομμουνιστές δεν είχαν εγκαταλείψει τη φιλοδοξία τους μια μέρα να απορροφήσουν τη βουλγαρική και την ελληνική Μακεδονία στη ΛΔΜ, στο πλαίσιο μιας νοτιοσλαβικής ομοσπονδίας. Επειτα από δύο μήνες, η κυβέρνηση Πλαστήρα έπεσε, για λόγους που μάλλον δεν σχετίζονταν με το Μακεδονικό. Σύντομα οι ελληνογιουγκοσλαβικές σχέσεις αποκαταστάθηκαν, μέσα στο κλίμα ανασφάλειας και πιέσεων που είχε πυροδοτήσει ο Πόλεμος της Κορέας.

Ο Γιάννης Στεφανίδης είναι καθηγητής Νομικής ΑΠΘ