Ποτέ σαν άλλοτε!

Πριν από δύο χρόνια, φίλος και παλαιός συνάδελφος φιλόλογος που εργαζόταν στα ερευνητικά κέντρα της Ακαδημίας Αθηνών μού ταχυδρόμησε φωτοτυπημένα τρία χειρόγραφά μου του 1956, όταν ήμουν στο πρώτο έτος της Φιλοσοφικής Σχολής. Ηταν τρία παραμύθια από τρεις γριούλες (μια από την Αταλάντη, μια από τα Τρίκαλα και μια από την Καλαμπάκα) που αφηγούνταν κι εγώ κατέγραφα (πού τότε μαγνητόφωνο). Ηταν υποχρεωτική εργασία που μας έδινε το δικαίωμα να πάρουμε υπογραφή από τον μεγάλο έλληνα λαογράφο Γεώργιο Μέγα ώστε να προσέλθουμε στις τμηματικές εξετάσεις της Λαογραφίας. Δεν αρκούσε τότε η προφορική εξαντλητική εξέταση στη διδαχθείσα ύλη που περιεχόταν στο βιβλίο του καθηγητή. Σπεύδω εδώ να πω ότι το βιβλίο ήταν πολυγραφημένες σημειώσεις σημαντικών συναδέλφων φοιτητών που είχαν την άδεια να στενογραφούν τα μαθήματα, να τα καθαρογράφουν, να τα θέτουν υπόψη του καθηγητή και κατόπιν εγκρίνονταν, τυπώνονταν στον πολύγραφο, δένονταν πρόχειρα σε σώμα και πωλούνταν στους φοιτητές – και ήταν για άπορους, έξοχους συναδέλφους φοιτητές ένας καλός πόρος ζωής, σε εποχή που πληρώναμε δίδακτρα στο Πανεπιστήμιο και αγοράζαμε τα βιβλία.

Η υποχρέωση που είχαμε ως προαπαιτούμενο, να καταθέτουμε στο μάθημα της Λαογραφίας τρεις αυθεντικές διηγήσεις παραμυθιών, εκτός από την ίδια την έξοχη εμπειρία της επαφής με τους γνήσιους παράγοντες της παράδοσης, ήταν και το γεγονός πως διασώζοντας την προφορική παράδοση του λαϊκού αφηγηματικού λόγου ερχόμαστε να συνεχίσουμε μια ερευνητική διαδικασία που είχε εγκαινιάσει ο πατέρας της Λαογραφίας (και νονός του όρου Λαογραφία) στην Ελλάδα Νικόλαος Πολίτης, δάσκαλος του Γεώργιου Μέγα. Αυτή η σκυταλοδρομία εμένα τουλάχιστον με συγκίνησε από την πρώτη στιγμή, πρώτα γιατί ένιωθα να συμμετέχω σε αυτή την επιστημονική σκυταλοδρομία, αλλά κυρίως διότι ήρθα σε επαφή με την προφορική πολυφωνία των ελληνικών διαλέκτων, την πλούσια εκφραστική, φωνητική και εννοιολογική ιστορία της νέας ελληνικής λαλιάς.

Οι τρεις γιαγιάδες που μου αφηγήθηκαν τα παραμύθια τους ήταν η μία Ρουμελιώτισσα, η δεύτερη Θεσσαλή και η τρίτη Σαρακατσάνισσα. Τότε ήταν που αισθάνθηκα το πολιτιστικό έγκλημα που έγινε στα μέσα του 18ου αιώνα και μετά την Επανάσταση, δυστυχώς με τη συνδρομή του κύρους του Κοραή, να «διορθωθεί» η γλώσσα μας, να απαλειφθούν τα ιδιωματικά στοιχεία των ντοπιολαλιών, να εισαχθούν νεκρές λέξεις από την αρχαιότητα και να δημιουργηθεί πρώτα ως γραπτή και επίσημη γλώσσα το φτιαχτό ιδίωμα και να υποχρεωθεί ένας ολόκληρος λαός να ντρέπεται για τη γλώσσα που θήλασε μαζί με το γάλα της μάνας του και να μιλάει και κυρίως να γράφει ξένη γλώσσα. Το τραγικό βέβαια ήταν ο γλωσσικός διχασμός, αφού στο σχολείο, στον δήμο, στις δημόσιες υπηρεσίες, στην Αστυνομία, στο δικαστήριο έγραφε ή απευθυνόταν στην «ξένη» γλώσσα, και στο σπίτι, στο γλέντι, στα παιχνίδια, στο ερωτικό κρεβάτι μιλούσε τη γλώσσα της γιαγιάς του και της μάνας του, του αργαλειού, του θέρου, του λιοτριβιού, της σποράς, του αρμέγματος και του νανουρίσματος, του μοιρολογιού, του ταχταρίσματος και του παροιμιακού λόγου.

Σήμερα που ο επιστημονικός διεθνισμός έφτασε συχνά να υπονομεύσει όχι μόνο την επιστήμη της Λαογραφίας ως αυτόνομου επιστημονικού πεδίου έρευνας και αναζήτησης αυτογνωσίας, αλλά και την ίδια την έννοια της πατρίδας και της συνείδησης της εθνότητας και της ιθαγένειας, κάποιοι διαστρεβλωτές της γλώσσας προσπαθούν να διαστείλουν την εθνότητα από την ιθαγένεια, μπερδεύοντας την τελευταία με την πολιτογράφηση. Ιθαγενής είναι λέξη σύνθετη από το αρχαϊκό επίθετο ιθύς – εία – ύ και το γένος, όπου ιθύς, ο ευθύς, άρα ιθαγένεια σημαίνει η συνεχής αδιάκοπη, ευθείας γραμμής εξέλιξη ενός γένους. Ασε που οι σπουδαρχίδαι ντρέπονται πλέον να αναφερθούν και στο γένος, λες και η λέξη και το περιεχόμενό της έχουν ψώρα! Ετσι οι ερίφηδες κοσμοπολίτες κατάργησαν τη Λαογραφία και την «αναβάθμισαν» ως «Κοινωνική Ανθρωπολογία»! Ο Νικόλαος Πολίτης και ο Γεώργιος Μέγας και ο έξοχος Στίλπων Κυριακίδης όριζαν ως Λαογραφία τη μελέτη του παρόντος ζώντος λαού.

Αρα η Λαογραφία δεν ασχολείται με το παρελθόν, αλλά είναι μελέτη των ιδεών, των ηθικών προταγμάτων, των γλωσσικών μορφών, των ηθών, των βουλήσεων, των προκαταλήψεων, ακόμη και των ψευδαισθήσεων ενός λαού που δρα τώρα, πολιτεύεται, εργάζεται, μισεί, ερωτεύεται, αμύνεται και αναπτύσσεται αντιμετωπίζοντας ιδέες, συνήθειες, μεθόδους, εργαλεία, αξίες, μορφές της περιρρέουσας πολιτισμικής συγκυρίας.

Οταν η τραγική συγκυρία της ιστορικής μας μοίρας μάς υποχρέωσε να δεχτούμε βασιλική δυναστεία μετά τη δολοφονία του δικού μας Καποδίστρια και μας στάλθηκε πακέτο ένας ανώριμος ανήλικος ηγεμόνας με τρεις κηδεμόνες ώσπου να ενηλικιωθεί, ο ένας απ’ αυτούς που τυπικά ασκούσε καθήκοντα υπουργού Δικαιοσύνης ήταν στη χώρα του μεγάλος νομικός, ο Μάουρερ. Κι ενώ οι άλλοι δύο και οι έλληνες αιώνιοι «πρόθυμοι» εκδυτίκιζαν το κράτος, ο πονηρός και μανιακός επιστήμονας Μάουρερ συγκέντρωνε υλικό, θεσμούς, συνήθειες, προφορικό εθιμικό δίκαιο στις επαρχίες, στα βουνά και στους κάμπους, στα λιμάνια και στα λιακωτά της Ελλάδας και έφυγε από τη χώρα μ’ ένα ογκώδες σύγγραμμα, «Το εθιμικό δίκαιο των Ελλήνων». Μ’ αυτό ζήσαμε και επιβιώσαμε τετρακόσια χρόνια, μ’ αυτό συνυπήρξαμε με τον γείτονα, μ’ αυτό μοιράσαμε το νερό, το βοσκοτόπι, το καρβέλι στις εποχές τις δύσκολες. Κι όμως αυτή τη δοκιμασμένη σχέση την απεμπολήσαμε για να μαϊμουδίσουμε ξένα ήθη, ξένους θεσμούς, ξένες συνήθειες. Ευτυχώς τουλάχιστον στα πρώτα εκατό χρόνια κυριάρχησε το αφομοιωτικό μας δαιμόνιο και φέραμε πολλά πράγματα στο μπόι μας, στα χούγια μας, στα ντέρτια μας, στα νιτερέσα μας, στην μπέσα (χρησιμοποιώ συνειδητά ξένες ελληνοποιημένες λέξεις).

Ετσι, σαν τον Μπαρμπαγιώργη που στον γάμο του Καραγκιόζη φόρεσε βελάδα πάνω από τη φουστανέλα και μίλησε μια γλώσσα «κομμένη στα δύο», φορέσαμε τον μανδύα πάνω από την κάπα και αλλοτριώσαμε το κοινοτικό μας δίκαιο που μοίραζε, όπως οι μανάδες μας, κατά την ανάγκη και όχι, όπως η Ευρώπη, κατά την προσφορά και το αξίωμα.

Η μελέτη στα φοιτητικά μας χρόνια (χρόνια δίσεκτα) της ελληνικής Λαογραφίας ήρθε να προστεθεί και στα σπουδαία μαθήματα των άλλων ανθρωπιστικών επιστημών που υπάκουαν στην ίδια παιδαγωγική αρετή, της γνώσης του παρόντος ζώντος λαού. Γιατί εκεί στόχευε η γνώση της αρχαιολογίας, όταν τη διακονούσαν δύο ιδιοφυείς δάσκαλοι, ανασκαφείς και θεωρητικοί συνάμα, ο Μαρινάτος και ο Καρούζος.

Αφήνω που η γενιά μας ευτύχησε να μαθητεύσει στον μεγάλο φιλόλογο Σταματάκο που μας προίκισε με δύο λεξικά, της Αρχαίας και της Νέας Ελληνικής Γλώσσας, στον γλωσσολόγο Κουρμούλη που μας εφοδίασε με το μοναδικό στην Ελλάδα Αντίστροφο Λεξικό της Ελληνικής Γλώσσας, στον μεγάλο ιστορικό του Βυζαντίου Διονύσιο Ζακυθηνό, στον αξεπέραστο φιλόσοφο Ι.Ν. Θεοδωρακόπουλο που μας εξόπλισε με Πλάτωνα και Γκαίτε (μεταφραστής του «Φαίδωνα» και του «Φάουστ»). Και πάνω απ’ όλους, στον Γεώργιο Ζώρα που με δεκάδες εργασίες μάς έμαθε τον ακριτικό δημοτικό και λόγιο κύκλο, το κρητικό θέατρο, αλλά κυρίως στον λογοτέχνη, ποιητή και επαναστάτη Ανδρέα Κάλβο.

Κορυφή ωστόσο αυτής της πολύτιμης δασκαλικής πυραμίδας υπήρξε για τη γενιά μας ο Αναστάσιος Ορλάνδος, ο αρχαιολόγος, ο αναστηλωτής, ο αισθητικός και συνάμα άτεγκτος Δάσκαλος.

Αυτό το επιστημονικό τέρας που έγινε ακαδημαϊκός στα τριάντα του μαζί με τον Παλαμά, όταν ιδρύθηκε η Ακαδημία, που έγραφε σε έξι γλώσσες άρθρα στο αρχαιολογικό περιοδικό το οποίο ίδρυσε και συνέτασσε μόνος του (!), που αναστήλωσε το Σούνιο και συνάμα τον Ναό της Γεννήσεως στη Βηθλεέμ. Ο καθηγητής Ζακυθηνός κάποτε στο σεμινάριό του με καμάρι μάς είπε ότι σε παγκόσμιο βυζαντινολογικό συνέδριο και ενώ προήδρευε ο μέγας ιστορικός Οστρογκόρσκι έφτασε στην αίθουσα καθυστερημένος ο Ορλάνδος. Τότε ο Οστρογκόρσκι σηκώθηκε και δήλωσε πως με παρόντα τον Ορλάνδο δεν νοείται να προεδρεύει άλλος πλην του έλληνα σοφού.

Ακόμη και στους διαδρόμους της σχολής τότε στη Σόλωνος, όταν περνούσαν ο Ορλάνδος, ο Μαρινάτος, ο Θεοδωρακόπουλος, ο Μέγας, όλοι πετούσαμε τα τσιγάρα στην ειδική άμμο και με σεβασμό χαμηλώναμε τη φωνή.

Μου είναι αδιανόητο να φανταστώ τον Μέγα, τον Σταματάκο, τον Ζακυθηνό, τον Ζώρα να διέρχονται σήμερα από τους διαδρόμους ανάμεσα σε βαποράκια ναρκωτικών, μικροπωλητές, πωλητές κομματικών εντύπων και καρφιτσωμένων αγγελιών αρσενικών και θηλυκών πορνών και ενοικιαστηρίων.