«Εξοδος» χωρίς κανονικότητα

Το τρίτο Μνημόνιο ολοκληρώθηκε τυπικά τον περασμένο Αύγουστο, αλλά η ελληνική οικονομία εξακολουθεί να βιώνει τα σημάδια της βαθιάς και πολυεπίπεδης κρίσης στην οποία εισήλθε, με όρους πλήρους εξάρτησης από τους δανειστές της, το 2009. Δέκα χρόνια μετά, η κρίση δημόσιου χρέους, που άνοιξε την πόρτα στα Μνημόνια, έχει δείξει το πραγματικό της πρόσωπο: την κρίση του παραγωγικού μοντέλου ανάπτυξης της ελληνικής οικονομίας. Αιτία, η αποβιομηχάνιση της χώρας τις προηγούμενες δεκαετίες, η οποία παγιώθηκε στα χρόνια των Μνημονίων λόγω των σκληρών υφεσιακών πολιτικών που εφαρμόσθηκαν. Η συνταγή της πολυετούς και βαριάς λιτότητας, με τιμωρητική διάθεση προς τη χώρα μας από τους πιστωτές, μέσω της πολιτικής εσωτερικής υποτίμησης, περιόρισε τα δημοσιονομικά ελλείμματα και επανέφερε τη δημοσιονομική ισορροπία σε επίπεδο αριθμών. Διεύρυνε, όμως, τις βαθιές ρωγμές στον παραγωγικό ιστό και επιτάχυνε τη διαδικασία αποβιομηχάνισης, η οποία προσέλαβε εκρηκτικές διαστάσεις τη δεκαετία του 1990, ενώ συνεχίστηκε ακόμη και την εποχή τής «ευημερίας», κατά την πρώτη δεκαετία του νέου αιώνα, αποτελώντας την κυρίαρχη αιτία της σοβαρότερης μεταπολεμικής κρίσης.

Πολιτικά συνθήματα, όπως «επιστροφή στην κανονικότητα μετά την έξοδο από τα Μνημόνια» ή «γυρίζουμε σελίδα μετά την έξοδο» μοιάζουν ρηχά και έωλα μπροστά στη σημερινή κατάσταση της πραγματικής οικονομίας, την οποία με στοιχεία και δείκτες αποτυπώνει το βιβλίο «Πραγματική οικονομία: εμπειρίες ανάπτυξης, κρίσης και φτωχοποίησης στην Ελλάδα» (εκδ. Κριτική) του ομότιμου καθηγητή του Πανεπιστημίου Αθηνών Κωστή Βαΐτσου και του μεταδιδακτορικού ερευνητή στο Τμήμα Οικονομικών Επιστημών του ίδιου Πανεπιστημίου Βλάση Μισσού. Πιο βαθιά και πέρα από τις δημοσιονομικές επιδόσεις των τελευταίων ετών, οι συγγραφείς εξηγούν γιατί παρά τα τρία Μνημόνια η οικονομία παρουσιάζει ασθενικούς ρυθμούς ανάπτυξης, η ανεργία παραμένει σε απαράδεκτα υψηλά επίπεδα και το μέλλον παραμένει θολό αν δεν αναληφθούν «πιο μεθοδευμένες αναπτυξιακές πρωτοβουλίες στη βάση ορισμένων γενικότερων αρχών για τη δυναμική που ισχύει στις πιεστικές απαιτήσεις της σύγχρονης βιομηχανικής μετεξέλιξης». Και όπως προσθέτουν: «Ενα τέτοιο εγχείρημα προϋποθέτει τη συστηματική προετοιμασία και αναπτυξιακή στόχευση μέτρων πολιτικής με ελληνική ευθύνη και συνειδητά εκτός ειδικών μηχανισμών επιτροπείας». Στον πυρήνα αυτής της προσπάθειας εκτιμάται ότι θα πρέπει να δοθεί έμφαση στην εξωστρέφεια και στην ενεργό λειτουργική προώθηση της οικονομίας της γνώσης.

Η κρίση χρέους

Το βιβλίο δίνει απαντήσεις σε δύο κρίσιμα ερωτήματα: γιατί φθάσαμε στην κρίση χρέους το 2009 και γιατί σήμερα οι αιτίες παραμένουν ενεργές παγιώνοντας συνθήκες φτωχοποίησης ενός κράτους – μέλους της ΟΝΕ. Στο επίκεντρο της ανάλυσης βρίσκεται ο σχετικά σύντομος μετασχηματισμός της ελληνικής οικονομίας σε μια κατεξοχήν οικονομία υπηρεσιών, με ταυτόχρονη συρρίκνωση του βιομηχανικού κλάδου και του αγροτικού τομέα. Από το 51% της Ακαθάριστης Προστιθέμενης Αξίας που κάλυπτε το 1975 ο τομέας των υπηρεσιών και το 57% το 1990, εκτινάχθηκε στο 79% το 2008 (όταν εκδηλώθηκε η κρίση χρέους), για να φθάσει στο 80% το 2016. Την ίδια περίοδο συντελέστηκε μια μεγάλη αποδιάρθρωση της βιομηχανικής παραγωγής, με αποτέλεσμα ο κλάδος της μεταποίησης από 20% της Ακαθάριστης Προστιθέμενης Αξίας το 1975 να περιορισθεί στο 16% το 1990 και να φθάσει στο επίπεδο του 9,5% το 2016. Την εικόνα συμπληρώνει η μείωση του αγροτικού κλάδου από το 19% το 1975 στο 15% το 1990 και στο 4% το 2016. Κάπως έτσι, την ώρα που οι άλλες οικονομίες του ευρωπαϊκού Νότου καταγράφουν διαφορετικού τύπου αναπτυξιακές επιδόσεις, η ελληνική κατακτά μια παγκόσμια πρωτιά που αφορά το ποσοστό συμμετοχής των υπηρεσιών στο εθνικό προϊόν.

Κάνοντας σαφή τη διαφοροποίηση μεταξύ των εννοιών της ανάπτυξης και της οικονομικής μεγέθυνσης, οι οποίες ιστορικά και για ιδεολογικούς λόγους ταυτίζονται στην Ελλάδα, για τους συγγραφείς, ανταγωνιστικότητα με σύγχρονους όρους σημαίνει βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης και ευημερίας του πληθυσμού, των δυνατοτήτων δημιουργικής απασχόλησης και οικονομικής ασφάλειας. Σε αντιδιαστολή με εκείνη της ανταγωνιστικότητας τιμών και κόστους που, όπως αναφέρουν, αποτελεί συστατικό στοιχείο των πολιτικών που επιβλήθηκαν την τρέχουσα δεκαετία. Στο σκηνικό ραγδαίας αποβιομηχάνισης που είχε ήδη διαμορφωθεί στο τέλος της δεκαετίας του 2000 ήρθε να προστεθεί, με την επιβολή των Μνημονίων, ένα σκηνικό βίαιης εσωτερικής υποτίμησης και παρατεταμένης λιτότητας, με τιμωρητικά μέτρα από τους δανειστές, αποκλείοντας άλλες πολιτικές επιλογές στήριξης ή και μια σταδιακή αναπροσαρμογή της ελληνικής οικονομίας. Κάπως έτσι, σύμφωνα με τα στοιχεία που παρατίθενται, μέσα σε μία τετραετία οδηγήθηκε στην έξοδο το 30% του συνολικού αριθμού των μικρών βιομηχανικών μονάδων. Μάλιστα, σε αντίθεση με το κυρίαρχο δόγμα περί ανταγωνιστικότητας και τις οικονομικές διακηρύξεις της εποχής, οι εταιρείες που οδηγήθηκαν στην έξοδο από τη βιομηχανική αγορά ήταν εκείνες με τις χαμηλότερες εργασιακές απολαβές!

Κωστής Βαΐτσος – Βλάσης Μισσός
Πραγματική οικονομία
Κριτική, σελ. 430 Τιμή: 17 ευρώ
Το βιβλίο παρουσιάζεται στο Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών, 20/2 στις 18.30