Ποιες καινοτομίες για την Ευρώπη;

Το αίτημα για την «ανάγκη να καινοτομήσει» η Ευρωπαϊκή Ενωση (ΕΕ) τίθεται ολοένα και πιο επιτακτικά, ιδιαίτερα ενόψει των ευρωεκλογών του ερχόμενου Μαΐου. Αλλά ποιες θα ήταν οι συγκεκριμένες  καινοτομίες και προς ποια κατεύθυνση;  Οπωσδήποτε προς την κατεύθυνση η Ενωση να έλθει πλησιέστερα προς την ευρωπαϊκή κοινωνία και τους πολίτες, να ενισχύσει δηλαδή τη δημοκρατική φυσιογνωμία και νομιμοποίησή της ώστε να ελαχιστοποιήσει τη γραφειοκρατικοποίησή της που την απομακρύνει από το κοινωνικό σώμα. Στη λογική αυτή τρεις  τουλάχιστον καινοτομίες είναι άμεσα αναγκαίες.

Πρώτον, το πέρασμα στην ειδική πλειοψηφία για τις αποφάσεις της κοινής εξωτερικής πολιτικής  (ΚΕΠΠΑ). Το σημερινό σύστημα της oμοφωνίας οδηγεί σε αδυναμία λήψης αποφάσεων ακόμη και για την κατάσταση στη Βενεζουέλα. Δεύτερον, η χορήγηση του δικαιώματος νομοθετικής πρωτοβουλίας, της πρωτοβουλίας δηλαδή κτάθεσης προτάσων πολιτικής, στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Σήμερα το δικαίωμα αυτό ανήκει μονοπωλιακά στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Η τελευταία διαμορφώνει τις προτάσεις της μέσα από μια περίπλοκη γραφειοκρατική διαδικασία. Το Κοινοβούλιο μπορεί και θα ακολουθήσει μια περισσότερο δημοκρατική μέθοδο στη διαδικασία αυτή.

Αλλά αυτό δεν είναι αρκετό για την αποκατάσταση της σχέσης ΕΕ και κοινωνίας. Η Ενωση θα πρέπει να ακολουθήσει το παράδειγμα της Ιρλανδίας, όπου με ιδιαίτερη επιτυχία δοκιμάστηκε ο θεσμός της «Συνέλευσης των Πολιτών» (Citizens’ Assembly). Η Συνέλευση αποτελεί άσκηση στη «διαβουλευτική δημοκρατία» (deliberative democracy), με άμεση συμμετοχή των πολιτών στη διαδικασία διαμόρφωσης πολιτικής. Στην Ιρλανδία συγκροτήθηκε από πολίτες ,οι οποίοι επελέγησαν  με κλήρο αλλά με τρόπο που να αντιπροσωπεύουν την ευρύτερη κοινωνία. Και είχε ως εντολή να εξετάσει και επεξεργασθεί απόψεις και νομοθετικές προτάσεις μέσα σε συγκεκριμένο χρονικό διάστημα πάνω σε πέντε βασικά θέματα, ανάμεσά τους αυτό για την άρση της συνταγματικής απαγόρευσης των αμβλώσεων. Και κατάφερε πράγματι να διατυπώσει  προτάσεις ως τη βάση διεξαγωγής δημοψηφίσματος που κατέληξε στην κατάργηση της απαγόρευσης, επιλύοντας έτσι ένα θέμα που είχε ταλαιπωρήσει τη χώρα για δεκαετίες.

Από τα καινοτόμα στοιχεία του ιρλανδικού πειράματος υπήρξε η ανάδειξη των μελών της Συνέλευσης με κλήρο. Χωρίς εκλογές. Η μέθοδος της κλήρωσης (sortition) αντί της εκλογής έχει αρχίσει να προσελκύει ευρύτερο ενδιαφέρον πανευρωπαϊκά. Ο βέλγος πολιτικός επιστήμονας David Van Reinbrouk σ’ ένα βιβλίο του με τον χαρακτηριστικό τίτλο «Ενάντια στις εκλογές» (Against the Elections, Penguin) υποστηρίζει ότι οι εκλογές όπως έχουν διαμορφωθεί δεν υπηρετούν τελικά τη δημοκρατία. Τη γραφειοκρατικοποιούν, τη διαφθείρουν και επιτρέπουν τη διαιώνιση μιας πολιτικής elite, η οποία έχει μετατρέψει την πολιτική σε επάγγελμα. Και το κυριότερο «δεν επιτρέπουν» τελικά την ουσιαστική συμμετοχή των πολιτών στην πολιτική διαδικασία και στη διαμόρφωση των πολιτικών επιλογών. Προτείνει, ως εκ τούτου, την αντικατάσταση των εκλογών με την κλήρωση, σύστημα που χρησιμοποιείτο και στην αθηναϊκή δημοκρατία.

Τώρα το εάν θα μπορέσουν να αντικατασταθούν πλήρως οι εκλογές από την κλήρωση για την ανάδειξη όλων των μελών των νομοθετικών σωμάτων, φαίνεται εξαιρετικά δύσκολο έως ανέφικτο  για πολλούς λόγους. Αλλά για τη συγκρότηση των «Συνελεύσεων των Πολιτών» θα μπορούσε να  χρησιμοποιηθεί όπως έγινε με επιτυχία στην Ιρλανδία. Και κάτι τέτοιο θα μπορούσε να συμβάλει στην αναζωογόνηση της ευρωπαϊκής Δημοκρατίας και στην αλλαγή του μείγματος πολιτικής που ακολουθείται.

Ο Π.Κ. Ιωακειμίδης, ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών, πρώην πρεσβευτής – σύμβουλος του ΥΠΕΞ, είναι Research Associate στην LSE.