Νέο παλιό κρασί

ίναι παρήγορο που υπάρχουν ακόμη στην πνευματική μας αγορά νέες και νέοι ερευνητές και συνάμα πρακτικοί του θεάτρου, με εφόδια πανεπιστημιακά αλλά και σκηνοθετικές ικανότητες, που ψάχνουν και βρίσκουν τιμαλφή της νεοελληνικής δραματουργίας. Εχοντας ως οδηγό τις εξαίρετες έρευνες του μακαρίτη Δημήτρη Σπάθη και την πλούσια συγκομιδή θεωρητική και σκηνοθετική του αείμνηστου Σπύρου Ευαγγελάτου διαθέτουμε σήμερα μια στέρεη και διευρυμένη ιστορία του νέου ελληνικού θεάτρου. Ο μακαρίτης δάσκαλός μου, ιστορικός του θεάτρου μας Γιάννης Σιδέρης άρχιζε την έρευνά του από τα λίγα χρόνια πριν από την Επανάσταση του ’21. Σήμερα όχι μόνο η έρευνα αλλά και το σκηνικό επιχείρημα, κυρίως χάριν στον Ευαγγελάτο και στο Αμφιθέατρό του, έχουμε στη διάθεσή μας μια περίοδο νεοελληνικών έργων για τη σκηνή που φτάνει έως το 1400 μ.Χ. Τετρακόσια χρόνια πριν από την ιστορική έναρξη του Σιδέρη!

Σήμερα γνωρίζουμε πως ο νεοελληνικός διαφωτισμός βρήκε στο θέατρο ένα από τα πλέον δημοφιλή και πειστικά επιχειρήματά του.

Βεβαίως το κυρίαρχο είδος που προτιμάται ώστε να καταγραφούν κυρίως τα ελαττώματα της κοινωνίας (και της ελληνικής) μετά τη σκοτεινή περίοδο της ιστορίας και την επανανακάλυψη της αρχαιότητας με την Αναγέννηση και στη συνέχεια με τον Διαφωτισμό ήταν θεατρικά έργα που έκριναν τα κοινωνικά ελαττώματα συνάμα με τα ατομικά, τα δεύτερα εξαιτίας των πρώτων. Το κοινωνικό ελάττωμα της φιλαργυρίας δεν υπάρχει στην κριτική του Αριστοφάνη, τουλάχιστον στα σωζόμενα έργα του. Η δημοκρατία της ακμής αλλά και την περίοδο της έκπτωσης των αξιών της κατά τον μεγάλο εμφύλιο πόλεμο δεν ευνοούσε τη συσσώρευση ατομικού πλούτου. Από τον Μένανδρο και μετά εμφανίζεται ο τσιγκούνης, φιλάργυρος, άπληστος, ακόμη και συναισθηματικά φειδωλός πολίτης, αστός τώρα πλέον. Στους «χαρακτήρες» του ο Θεόφραστος είναι ο πρώτος που καταγράφει την παθογένεια και τα ιδιαίτερα ψυχικά ακόμη και σωματικά σουσούμια του Φιλάργυρου. Από τον Μένανδρο αρχίζει αυτή η χαρακτηρολογική αρνητική προσωπογραφία. Δεύτερη στάση «Η κασέλα» του Τερέντιου, του λατίνου δούλου που πήρε τα δικαιώματα του ρωμαίου πολίτη εξαιτίας της συγγραφικής του ευστοχίας. Εως τον Μολιέρο μεσολαβούν κόπιες της τερεντιανής παράδοσης του χαρακτήρα. Εχει ενδιαφέρον εδώ να σημειώσουμε πως υπάρχει και «Η κασέλα» του Πούσκιν. Είχαμε δει μια έξοχη απόδοση από τον θίασο Βαχντάγκοφ στην Αθήνα πριν από περίπου πενήντα χρόνια με πρωταγωνιστή έναν ρώσο Βεάκη (Βραβείο Λένιν).

Ο διαφωτισμένος ιερωμένος λόγιος Γεώργιος Οικονόμου εξ Οικονόμων (η προτομή του είναι δίπλα στον Δρομέα απέναντι από το Χίλτον) ακολουθώντας τα διδάγματα του Ρήγα που εκτός των άλλων έχει μεταφράσει «Τα Ολύμπια» του Μεταστάσιο για να μυήσει το γένος στην αρχαία του παράδοση αλλά και για να το μυήσει επίσης στο θέατρο που είχε αναθεματίσει και το Ισλάμ και το Πατριαρχείο, μετέφρασε στα καθ’ ημάς στην ντοπιολαλιά της Σμύρνης με ρωμιούς και ρωμιές ήρωες – ηρωίδες τον «Φιλάργυρο». Ενα γλωσσικό κατόρθωμα κατ’ αρχάς και μια νηφάλια εισαγωγή του ανιστόρητου Ελληνα στο θεατρικό θαύμα.

Ο Οικονόμου στην έκδοση της διασκευής του προέταξε μια πολυσέλιδη εισαγωγή, μνημείο ανθρωπιστικής και συνάμα εθνικής παιδείας. Στον πρόλογο αυτόν (που θα έπρεπε η διδασκαλία του να είναι προαπαιτούμενο μάθημα σ’ όλες τις θεατρολογικές και δραματικές σχολές) ακολουθώντας τα ιδεολογικά προτάγματα της εποχής (και της δικής μας, φευ) καθορίζει τι σημαίνει «εθνικόν θέατρον» όχι βέβαια τα κτίρια και τα ιδρύματα αλλά η νεοελληνική μέσω του θεάτρου ανάδειξη της ιστορικής, κοινωνικής, πολιτικής, πολιτισμικής, ηθικής και αισθητικής συνείδησης. Ο μέγας εκείνος διδάσκαλος του γένους είχε δείξει ήδη από το 1818 τον δρόμο: γνώση της μεγάλης παγκόσμιας δραματουργικής παράδοσης (από τον Αισχύλο έως τον Σίλερ και τον Γκαίτε) και καλλιέργεια μέσω μιας ζωντανής γλώσσας που να στηρίζει τα ελληνικά ήθη, τις αξίες, τις ιδέες, τις παραδόσεις του Νεοέλληνα κρίνοντας αυστηρά τα ελαττώματά του και εξαίροντας τις λαϊκές και βαθύρριζες αρετές του. Και δεν ήταν τυχαίο που ο Οικονόμου διάλεξε τον «Φιλάργυρο». Κατέγραφε τα ελαττώματα μιας κοινωνίας, όπως της Σμύρνης, κοσμοπολίτικης, εμπόρων, μεγαλοαστών, τέκνα ενός αιώνα της ελεύθερης πλέον επικοινωνίας και ανταλλαγής αγαθών από πάσαν γην, εποχή που η οικονομία περνάει από τον αργυραμοιβό στο τραπεζικό σύστημα και δημιουργείται μια κοινωνική αρετή γνωστή ως «εμπορική πίστη», φερεγγυότητα με βάση τον πλούτο, ακίνητη περιουσία και ρευστότητα χρήματος.

Εκείνο που μας εκπλήσσει είναι πως στη Ζάκυνθο του 1820 και μετά υπάρχει μια αδιανόητη νέα κυρία που ταλαιπωρήθηκε ως γυναίκα από τη ζηλοφθονία του άντρα της, σχεδόν φυλακισμένη στα αστικά της πλούτη και νεαρή μητέρα, όχι μόνο μορφώνεται και με ξένες γλώσσες αλλά πεθαίνοντας νέα αφήνει μια απίστευτη λογοτεχνική και θεατρική παρακαταθήκη. Πρόκειται για την εκπληκτική περίπτωση της Ελισάβετ Μουτζάν-Μαρτινέγκου. Πριν από χρόνια είχα τη χαρά και την ευκαιρία να γράψω για μια ενδιαφέρουσα παράσταση που δραματοποιούσε την ημερολογιακή της «Αυτοβιογραφία». Οταν μετά τον θάνατό της που έσπασε ένα περίεργο εμπάργκο από την οικογένειά της ο γιος της δημοσιοποίησε τα ανέκδοτα έργα της, απίστευτα σε ποιότητα και αριθμό. Του διέφυγε όμως «Ο Φιλάργυρος» που βρισκόταν στα αρχεία του λόγιου επτανήσιου συγγραφέα και ιστοριοδίφη Μαρίνου Σιγούρου.

Το έξοχο αυτό έργο ακουμπάει χωρίς άλλο στη μολιερική κωμωδία αλλά δεν είναι ούτε μεταγραφή, ούτε διασκευή. Είναι πρωτότυπο έργο κυρίως διότι αφήνει απ’ έξω τα κωμικά στοιχεία του γάλλου δημιουργού που αναφέρονται στον τρόπο που ο Φιλάργυρος ήρωάς του επεμβαίνει στους έρωτες και στις διαθέσεις των παιδιών του και στις αντιδράσεις της γυναίκας του. Η Μαρτινέγκου περιορίζεται στο αντικοινωνικό πάθος του ήρωα και αντί για κωμωδία γράφει μια κοινωνική σάτιρα φτάνοντας έως τα άκρα μια παθογένεια. Σε λίγα χρόνια στο Παρίσι θα κυκλοφορήσει η «Ευγενία Γκραντέ» του Μπαλζάκ όπου εκεί ο φιλάργυρος πατέρας τυραννάει την κόρη του, ενώ η μόνη έγνοια του είναι το σεντούκι με τα χρυσά του ναπολεόνια. Εκεί ο μεγάλος πεζογράφος γράφει πως ο πατέρας Γκραντέ κάθε απόγευμα πριν από το δείπνο κατέβαινε στο υπόγειο και μέτραγε τα χρυσά του νομίσματα. Υστερα όταν καθόταν στην κεφαλή του τραπεζιού οι δικοί του διαπίστωναν πως τα μάτια του είχαν πάρει μια χρυσή ανταύγεια!

Στη νέα ελληνική λογοτεχνία και θεατρική παραγωγή θα θυμίσω τον τσιγκούνη και ενεχυροδανειστή στον «Καπετάν Μιχάλη» του Καζαντζάκη και τον τσιγκούνη Λογοθετίδη στη «Σάντα Τσικίτα» των Σακελλάριου – Γιαννακόπουλου. Αλλά θα επιμείνω στο έργο της Μαρτινέγκου σε κάτι πράγματι αδιανόητο. Η γλώσσα του θεάτρου και εννοώ εδώ όχι τον κώδικα αλλά την «λέξιν», το γλωσσάρι, το επικοινωνιακό σκηνικό ιδίωμα, είναι κριτήριο για κάθε συγγραφέα που σκοπεύει να γράψει θέατρο. Δεν φτάνει η γνώση των ελληνικών, ούτε η γνώση γενικά του γλωσσικού ιδιώματος αλλά υπάρχει ένας ρυθμός, μια μουσική των φράσεων που καθιστά το θεατρικό κείμενο προφορικό. Ο θεατρικός συγγραφέας, τουλάχιστον ο ρεαλιστής, ο ηθογράφος, γράφει στο χαρτί «προφορικό λόγο», λόγο που δεν θα αναγνωστεί αλλά θα ακουστεί και συχνά από αναλφάβητους θεατές, τουλάχιστον την εποχή της Μαρτινέγκου.

Η Μαρτινέγκου θριαμβεύει και σ’ αυτό. Γράφει θεατρικό προφορικό λόγο, που μιμείται τον καθημερινό ήχο της κοινής επικοινωνίας.

Και σ’ αυτόν εκτός των άλλων έλαμψε η παράσταση που σκηνοθέτησε στον Πολυχώρο Τέχνης Αλεξάνδρεια η πανεπιστημιακή Μαρία Φραγκή, καλλιτέχνις και θεωρητικός με σημαντική πείρα σε ανάλογα εγχειρήματα. Εχοντας την εκπληκτική συνδρομή της Αννας Μαχαιριανάκη στα κοστούμια και την όψη, την κίνηση της Νερίνας Ζάρπα και τους φωτισμούς του Μανούση, οδήγησε μια ομάδα παλιότερων και νεότερων ηθοποιών σε μια επίδοση εύφορη, καθαρή, γοητευτική ως θέαμα και ακρόαμα και αποκαλυπτική ως μήνυμα για κάθε εποχή.

Ο Βασίλης Βλάχος, ηθοποιός κύρους με μια τραγικά ιλαρή μάσκα θριαμβεύει στον «Φιλάργυρο». Η Κλεοπάτρα Ροντήρη έξοχη καρατερίστα και η Δανάη Καλαχώρα δραματική ενζενί με χυμούς. Οι νεότεροι Ζιάκκας, Θίμο, Μουντζουρέας υπηρέτησαν με σεβασμό και πειθαρχία την άποψη της σκηνοθέτιδος.

Με τον «Φιλάργυρο» της Μαρτινέγκου η δραματουργία μας γίνεται πλουσιότερη.

info

Κείμενο: Ελισάβετ Μουτζάν-Μαρτινέγκου
Δραματουργική επεξεργασία – σκηνοθεσία: Μαρία Φραγκή
Σκηνικά – κοστούμια: Αννα Μαχαιριανάκη
Φωτισμοί: Παναγιώτης Μανούσης
Ερμηνείες: Βασίλης Βλάχος, Τάσος Ζιάκκας, Λεονάρντο Θίμο, Δανάη Καλαχώρα, Επαμεινώνδας Μουντζουρέας, Κλεοπάτρα Ροντήρη.
Πού: Πολυχώρος Τέχνης Αλεξάνδρεια (Σπάρτης 14, Πλατεία Αμερικής, τηλ. 210-8673.655)