Μια Δημοκρατία με λίγους δημοκράτες

Αν οι Γερμανοί μπορούν να είναι υπερήφανοι για κάτι από την Ιστορία τους, αυτό είναι το Σύνταγμα της Βαϊμάρης. Εκατό χρόνια συμπληρώθηκαν φέτος από την 6η Φεβρουαρίου του 1919 και την πρώτη εθνοσυνέλευση που θέσπισε το Σύνταγμα της Βαϊμάρης και έδωσε το όνομά του στην πρώτη Δημοκρατία της Γερμανίας.  Ηταν το πιο φιλελεύθερο σύνταγμα της εποχής του, καθιέρωσε την ψήφο των γυναικών, τη λειτουργία των συνδικάτων, την ελευθερία γνώμης, τα ανθρώπινα δικαιώματα και τις ατομικές ελευθερίες που είναι αυτονόητα για τα σύγχρονα, δημοκρατικά συντάγματα.

Η κατάληξη ήταν κακή. Η άνοδος του Χίτλερ στην εξουσία το 1933 έβαλε ταφόπλακα στη Δημοκρατία της Βαϊμάρης. Ενδιαφέρον ωστόσο έχει πόσο μεγάλη ήταν τελικά η διάρκειά της υπό άκρως αντίξοες συνθήκες, υποστηρίζει ο ιστορικός Ρόμπερτ Γκέρβαρτ, διευθυντής στο Κέντρο Πολεμικών Σπουδών στο πανεπιστήμιο του Δουβλίνου που έχει μελετήσει το τέλος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου και τις συνέπειές του. Γεννήθηκε ύστερα από μία ιστορικά άνευ προηγουμένου ήττα, με τους πολίτες σε κατάσταση τραγική εξαιτίας του εμπάργκο των Συμμάχων που συνεχίστηκε και μετά την επανάσταση και την εκδίωξη του Κάιζερ, εκατομμύρια άντρες είχαν σκοτωθεί στον πόλεμο ή επέστρεψαν ανάπηροι και τραυματισμένοι, συχνά εκδηλώνονταν αιματηρές συγκρούσεις και απόπειρες πραξικοπήματος. Παρ’ όλα αυτά η κατάσταση ήταν σχετικά ειρηνική, συγκριτικά με άλλες χώρες, λέει ο ιστορικός σε συνέντευξή του στη «Ζιντόιτσε Τσάιτουνγκ».

Ο κίνδυνος τότε ήταν η «μπολσεβικοποίηση» της Γερμανίας, που δεν ήθελαν ούτε οι δεξιοί, ούτε οι Σοσιαλδημοκράτες (MSPD) του πρώτου προέδρου του Ράιχ, Φρίντριχ Εμπερτ. Ο σοσιαλδημοκράτης πρόεδρος θεωρούσε ότι σε μία βιομηχανική χώρα όπως η Γερμανία δεν είχε χώρο ένα τόσο ριζοσπαστικό πείραμα που εύκολα θα κατέληγε σε εμφύλιο πόλεμο. «Σε αντίθεση με τη Ρωσία», εξηγεί», «στη Γερμανία οι εργάτες είχαν να χάσουν περισσότερα από τις αλυσίδες τους».

Το κοινό στοιχείο με τη σημερινή είναι η μεγάλη πόλωση. Το πολιτικό κέντρο αποδυναμώνεται και υποχωρεί, ενώ ενδυναμώνονται τα πολιτικά άκρα. Αλλά μέχρις εκεί, λέει ο Γκέρβαρτ, «οι συνθήκες σήμερα είναι εντελώς διαφορετικές.

Πράγματι, η Γερμανία σήμερα έχει πλήρη απασχόληση και τη μεγαλύτερη περίοδο συνεχούς αύξησης του ΑΕΠ της. Στη Δημοκρατία της Βαϊμάρης ο πρόεδρος του Ράιχ είχε εκτεταμένες εξουσίες, μπορούσε να αναστείλει θεμελιώδεις διατάξεις του συντάγματος και να ορίσει κυβερνήσεις. Στα 14 χρόνια της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης πέρασαν 19 κυβερνήσεις. Το μεταπολεμικό, σημερινό σύνταγμα της Γερμανίας διασφαλίζει την πολιτική σταθερότητα, η Ομοσπονδιακή Βουλή δεν μπορεί να καταψηφίσει καγκελάριο χωρίς να εκλέξει άλλον για την ίδια περίοδο.  Ενα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της τελευταίας φάσης της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης ήταν η πολιτική βία. Κάθε κόμμα είχε τις δικές του ομάδες κρούσεις, η πολιτική αντιπαράθεση δεν περιοριζόταν στα πολιτικά επιχειρήματα, διεξάγονταν και με αιματηρές συγκρούσεις στους δρόμους. Αποτελεσματικότεροι όλων αποδείχτηκαν στο τέλος τα «Τάγματα Εφόδου» (SA) του Χίτλερ. Μετά το αποτυχημένο πραξικόπημα του 1923 ο Χίτλερ ακολούθησε μία διπλή στρατηγική αντιγράφοντας το Μουσολίνι, εξηγεί ο ιστορικός Γκέρβαρτ. Τροφοδοτούσε τη βία του πεζοδρομίου, διεκδικώντας ταυτόχρονα τη νομιμοποίησή του ως πολιτικού ηγέτη. Υπόσχονταν ότι θα τερματίσει το χάος, το οποίο τροφοδοτούσαν οι δικές του παραστρατιωτικές δυνάμεις.

Η σημερινή Γερμανία είναι πολύ μακριά από τέτοια φαινόμενα. Η εμφάνιση ενός ακροδεξιού κόμματος, του AfD, που εκπροσωπείται και στην Ομοσπονδιακή Βουλή είναι το νέο στοιχείο που έφερε στον πολιτικό χάρτη της Γερμανίας το κύμα του εθνικο-λαϊκισμού που σαρώνει την Ευρώπη. Αλλά παραμένει σε διαχειρίσιμα ποσοστά (12,6% στις εκλογές του 2017) και βρίσκεται στο μικροσκόπιο των μυστικών υπηρεσιών για τις αντισυνταγματικές εκτροπές στελεχών του.

«Η Δημοκρατία της Βαϊμάρης ήταν μία δημοκρατία με λίγους δημοκράτες», έγραψε ο Χεριμπερτ Πραντλ στην «Ζιντόιτσε Τσάιτουνγκ». Το δίδαγμα για τη σημερινή Ευρώπη είναι ότι μπορεί να έχει την ίδια κατάληξη με τη Βαϊμάρη, εάν είναι λίγοι οι Ευρωπαίοι που θέλουν να την πάνε μπροστά».

Αντίστοιχα φαινόμενα και στην Ελλάδα
Αν το Σύνταγμα της Βαϊμάρης ήταν παράδειγμα προς μίμηση, η πόλωση και πολιτική βία που σφράγισε το τέλος της είναι το παράδειγμα προς αποφυγή. Φαινόμενα Βαϊμάρης – εξαχρείωση πολιτικών ηθών, πολιτική βία και εργαλειοποίησή της από το Χίτλερ – δεν έχουμε στη Γερμανία αλλά – τηρουμένων των αναλογιών – με την κρίση των τελευταίων ετών στην Ελλάδα. Εκτός των δηλωμένων νοσταλγών του Χίτλερ της Χρυσής Αυγής, ήταν στελέχη των ΣΥΡΙΖΑ/ΑΝΕΛ που τροφοδότησαν την πολιτική βία, προπηλάκισαν πολιτικούς αντιπάλους τους, διέλυσαν συγκεντρώσεις τους, βιαιοπράγησαν εις βάρος τους. Παρέλυσαν με τις διαδηλώσεις τη λειτουργία του κρατικού μηχανισμού και της οικονομίας. Και όταν ανέλαβαν την εξουσία, ο Αλέξης Τσίπρας εκβίαζε την εύνοια των εταίρων στην Ευρώπη με την απειλή ότι αν δεν είναι Πρωθυπουργός θα τον βρουν στους δρόμους. Καλλιέργησαν την πόλωση για να καταλάβουν την εξουσία, την καλλιεργούν και τώρα για να παραμείνουν στην κυβέρνηση.